Konopie - odmiany i właściwości: jeden gatunek, pięć chemotypów, etykieta bez pokrycia

Ile gatunków konopi wyróżnia dzisiejsza botanika?

Jeden. Konopie siewne to jeden gatunek, którego odmiany różnią się bardziej chemią niż wyglądem. Współczesna systematyka opisuje rodzaj Cannabis jako pojedynczy gatunek Cannabis sativa L. z dwoma podgatunkami, a analiza kodów kreskowych DNA umieszcza ten rozdział na poziomie podgatunku, nie osobnych gatunków (McPartland, 2018).

Spór ma prawie trzysta lat. Linneusz opisał w 1753 roku jeden gatunek. Lamarck wydzielił w 1785 roku drugi, badając roślinę sprowadzoną z Indii, i nazwał go Cannabis indica. Janischewsky dopisał w 1924 roku dzikie konopie stepowe jako Cannabis ruderalis. Wszystkie te nazwy powstały, zanim istniały narzędzia do porównywania genomów, i to właśnie one krążą dziś po etykietach handlowych.

Przegląd McPartlanda porządkuje rodzaj inaczej niż handel. Rodzina Cannabaceae obejmuje dziś Cannabis, Humulus oraz osiem rodzajów przeniesionych z Celtidaceae. Zegar molekularny oparty na DNA chloroplastowym umieszcza rozejście Cannabis i Humulus blisko dwudziestu ośmiu milionów lat wstecz, a dane z kopalnego pyłku wskazują północno-wschodni skraj Wyżyny Tybetańskiej jako obszar pochodzenia rośliny.

Formalne nazwy brzmią C. sativa subsp. sativa oraz C. sativa subsp. indica i na tym kończy się ich zgodność z tym, co widnieje na opakowaniu. Botanicy terenowi przypisywali te nazwy swoim zbiorom dość dowolnie przez dwa stulecia, a powszechne krzyżowanie obu grup dopełniło reszty. Taksonomia potoczna rozjechała się z formalną na tyle, że dziś opisują dwie różne rzeczy: pierwsza pochodzenie rośliny, druga oczekiwany efekt.

Dlaczego podział na indicę i sativę jest kategorią handlową, a nie faktem biologicznym?

Ponieważ etykieta nie ma pokrycia w danych, którymi opisuje się konkretne pozycje apteczne. W tym klastrze opisano 85 kultywarów obecnych w polskich aptekach. Osiemdziesiąt jeden z nich ma w bazach jakąkolwiek etykietę genetyczną, a tam, gdzie pada ona więcej niż raz, wpisy różnią się częściej, niż się zgadzają.

Liczby są proste. Dla 58 pozycji etykieta pada w więcej niż jednym wpisie: zgadza się dla 27 z nich, a rozjeżdża dla 31. Dla 23 pozycji podaje ją tylko jeden wpis, więc nie ma czego porównywać, a 4 pozycje nie mają jej wcale. Rozbieżność jest zatem częstsza niż zgodność wszędzie tam, gdzie w ogóle da się coś porównać.

Rozbieżności nie są przy tym kosmetyczne. Island Sweet Skunk bywa opisywany raz jako hybryda, raz jako sativa. Galaxy Walker OG raz jako hybryda, raz jako indica. Lilac Diesel nosi trzy różne oznaczenia naraz. To ta sama nazwa, ten sam susz w obrocie i trzy odpowiedzi na pytanie, czym on właściwie jest.

Taksonomia formalna też nie potwierdza dwudzielności w tej postaci. Rewizja oparta na materiale zielnikowym rozdziela cztery taksony zamiast dwóch i przypisuje handlową sativę oraz handlową indicę do tego samego podgatunku (McPartland i Small, 2020). Pięćdziesiąt lat krzyżowania zatarło granice między roślinami dostępnymi dziś, więc etykieta opisuje raczej oczekiwanie kupującego niż pochodzenie rośliny.

Czym jest chemotyp konopi i skąd bierze się jego numeracja?

Chemotyp mówi, który kannabinoid dominuje w kwiatostanie, i dziedziczy się prosto. Krzyżówki roślin o czystym profilu kannabidiolowym z roślinami o czystym profilu tetrahydrokannabinolowym dają w pokoleniu F1 wyłącznie profil mieszany, a w pokoleniu F2 rozszczepienie w proporcji jeden do dwóch do jednego (de Meijer i wsp., Genetics, 2003).

Autorzy tej pracy zaproponowali model jednego locus B z dwoma współdominującymi allelami. Rośliny o profilu mieszanym są heterozygotami, rośliny o profilu czystym homozygotami, a oba allele kodują różne izoformy tej samej syntazy przekształcającej wspólny prekursor kannabigerolowy. Ten sam zespół opisał później rośliny z przewagą kannabigerolu oraz rośliny praktycznie pozbawione kannabinoidów. Stąd bierze się pięciostopniowa numeracja, którą literatura stosuje do dziś.

Numer chemotypu nie mówi nic o mocy ani o jakości surowca, tylko o tym, którą drogą biosyntezy poszła roślina. Ma za to zaletę, której nazwa handlowa nie ma nigdy: da się go oznaczyć w laboratorium, a przy markerze molekularnym nawet w siewce, zanim roślina zakwitnie.

Czy nazwa odmiany mówi cokolwiek o składzie rośliny?

Nie, i to jest najczęstsze nieporozumienie w opisach odmian. Nazwy takie jak Haze, Afghani czy OG Kush funkcjonują w opisach hodowlanych jak całe kategorie, a nie jak pojedyncze odmiany o znanym pochodzeniu. Wspólny człon nazwy nie dowodzi pokrewieństwa, a jego brak pokrewieństwa nie wyklucza.

Człon kush nosi w polskich aptekach dziesięć kultywarów. Pięć z nich ma ustalony rodowód, a pięć nie ma go wcale: Afghan Kush, Hindu Kush, Master Kush, OG Kush oraz Pink Kush figurują w bazach bez rodziców. Blood Orange Kush ma za to rodziców opisanych wprost, a z Afghan Kush nie łączy go nic poza jednym słowem w nazwie.

Skala tego zjawiska jest mierzalna. Wśród 85 kultywarów 60 ma rodowód ustalony przez hodowcę albo zgodny w dostępnych źródłach, a 25 nie ma go wcale, ponieważ hodowca nie ujawnił rodziców albo źródła sobie przeczą. Wpisanie rodowodu na wyczucie, po podobieństwie nazwy, tworzy fałszywe pokrewieństwa, które później krążą po opisach jako fakt.

Rodziny stylu zachowują się tak samo. Afghani, haze czy white widow bywają wskazywane jako rodzic, ale opisują raczej szeroką grupę hodowlaną niż jedną roślinę o ustalonym pochodzeniu, więc dwa kultywary dzielące wyłącznie takiego rodzica nie są automatycznie rodzeństwem. Jak czytać profil pojedynczej pozycji, rozpisaliśmy w przewodniku po profilu odmiany konopi.

Co profil terpenowy mówi o odmianie, a czego nie mówi?

Różnicuje odmiany mocniej niż wygląd, ale publicznie dostępne dane są cieńsze, niż sugerują tabele krążące po sieci. Spośród 85 kultywarów oba polskie źródła opisują tylko 24. Skład zgadza się w trzech przypadkach, a różni w dwudziestu jeden, więc zgodność jest tu wyjątkiem, nie regułą.

Pozostałe 57 pozycji opisuje jedno źródło, a 4 nie opisuje żadne. To nie jest usterka bazy, tylko stan rynku: nikt nie prowadzi publicznego rejestru składu lotnego suszu dopuszczonego do obrotu w Polsce, więc każda tabela w sieci jest przepisana z materiału handlowego albo z drugiej takiej tabeli.

Nie podajemy przy terpenach udziałów procentowych i ten wybór też ma podstawę mierzalną. Te same pozycje zsumowane u dwóch dostawców danych dają dwie różne całości, obie dalekie od pełnej. Ułamek bez nazwanego dzielnika nie mówi, jaką część czego opisuje. Liczba bez mianownika wygląda w tekście o surowcu aptecznym jak pomiar, a pomiarem nie jest.

Bez liczb da się powiedzieć tyle: wiodącym składnikiem bywa najczęściej kariofilen, wskazany dla 30 pozycji, dalej mircen dla 20 oraz limonen dla 16. Terpinolen, nerolidol i pinen zamykają zestawienie z wynikami jednocyfrowymi. Na skład lotny wpływa przy tym sposób prowadzenia uprawy i to, jak susz doprowadzono do stanu końcowego, więc nawet solidny pomiar opisuje jedną serię, nie całą nazwę.

Gdzie przebiega prawna granica między konopiami włóknistymi a zielem konopi?

Na wartości chemicznej, nie na wyglądzie rośliny. Konopie włókniste to rośliny, w których suma delta-9-tetrahydrokannabinolu oraz kwasu tetrahydrokannabinolowego w kwiatowych lub owocujących wierzchołkach, z których nie usunięto żywicy, nie przekracza 0,3 procenta w przeliczeniu na suchą masę, po zaokrągleniu do jednego miejsca po przecinku.

Podstawą jest art. 4 pkt 5 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (t.j. Dz.U. 2023 poz. 1939), w brzmieniu obowiązującym od 7 maja 2022 roku. Wcześniej próg wynosił 0,20 procenta. Lustrzana definicja w art. 4 pkt 37 mówi, że zielem konopi innych niż włókniste jest każda naziemna część rośliny poza nasionami, w której ta sama suma ten próg przekracza.

Rozróżnienie między sumą a samą formą neutralną nie jest formalnością, ponieważ zmienia wynik badania laboratoryjnego. W świeżym surowcu przeważa postać kwasowa, więc oznaczenie samej formy neutralnej daje wartość znacznie niższą od tej, którą bada urzędowa metodyka. Dwa laboratoria mogą zatem podać dla tej samej próbki wyniki, które wyglądają na sprzeczne, choć oba są poprawne.

Sama zawartość nie legalizuje przy tym niczego. Uprawa odmiany spoza Wspólnotowego katalogu odmian roślin rolniczych pozostaje nielegalna niezależnie od tego, ile roślina zawiera, ponieważ przepis wymaga materiału siewnego o potwierdzonej tożsamości odmianowej. Prawo posługuje się więc kryterium chemicznym oraz kryterium odmianowym naraz, i dopiero oba razem opisują stan zgodny z przepisem.

Co z tego wynika dla czytania opisów odmian aptecznych?

Tyle, że nazwa i etykieta genetyczna nie zastępują badania konkretnej partii. W polskich aptekach opisano dziś 85 kultywarów dostarczanych przez 16 wytwórców, a ta sama nazwa u dwóch różnych wytwórców bywa innym surowcem: z innej uprawy, z innym profilem lotnym i z inną deklaracją zawartości.

Praktyczna kolejność czytania opisu jest odwrotna do tej, którą sugeruje sklepowa półka. Najpierw wytwórca i konkretna pozycja, potem badanie partii, a dopiero na końcu nazwa odmiany, która pełni rolę etykiety handlowej. Chemotyp odpowiada na pytanie, którą drogą biosyntezy poszła roślina, a nie na pytanie, jak zadziała u konkretnego pacjenta.

Wykaz pozycji obecnych dziś w obrocie prowadzimy w wykazie odmian medycznej marihuany, ponieważ asortyment zmienia się w rytmie dostaw i pozwoleń. Dlaczego ta liczba w ogóle się zmienia, opisujemy osobno w tekście o dostępności odmian, a od czego zależy moc surowca, w tekście o mocy odmian.

Susz konopny jest surowcem farmaceutycznym wydawanym z przepisu lekarza w kategorii Rpw. Parametry terapii ustala lekarz prowadzący na podstawie badania i dokumentacji, a nie opis odmiany ani jej etykieta genetyczna. Ten tekst opisuje stan wiedzy o taksonomii oraz chemotypach i niczego nie zaleca.

Najczęściej zadawane pytania o taksonomię i chemotypy konopi

Czy konopia siewna i konopia indyjska to ten sam gatunek?

Tak. Współczesna systematyka opisuje jeden gatunek Cannabis sativa L. z dwoma podgatunkami, a analiza kodów kreskowych DNA umieszcza ten rozdział na poziomie podgatunku, nie osobnych gatunków.

Co to jest chemotyp konopi?

To informacja o tym, który kannabinoid dominuje w kwiatostanie rośliny. Literatura wyróżnia pięć chemotypów, ponumerowanych od I do V, a cecha ta dziedziczy się w prosty sposób i daje się oznaczyć laboratoryjnie.

Czy etykieta indica albo sativa mówi coś o działaniu suszu?

Nie w stopniu, który dałoby się obronić danymi. Wśród 58 pozycji aptecznych, dla których etykieta pada w więcej niż jednym wpisie, źródła zgadzają się dla 27, a rozjeżdżają dla 31.

Dlaczego nie podajecie udziałów procentowych terpenów?

Ponieważ źródła nie podają mianownika. Sumy udziałów dla tych samych pozycji wynoszą raz czterdzieści sześć, raz siedemdziesiąt trzy, raz osiemdziesiąt trzy procent, więc liczba wyglądałaby na pomiar, którym nie jest.

Ile wynosi próg dla konopi włóknistych w Polsce?

Suma delta-9-tetrahydrokannabinolu oraz kwasu tetrahydrokannabinolowego nie może przekraczać 0,3 procenta suchej masy, po zaokrągleniu do jednego miejsca po przecinku. Podstawą jest art. 4 pkt 5 ustawy o przeciwdziałaniu narkomanii.

Czy wspólny człon nazwy oznacza pokrewieństwo odmian?

Nie. Człon kush nosi dziesięć kultywarów aptecznych, z których pięć nie ma ustalonego rodowodu w ogóle, więc nazwa nie jest dowodem pokrewieństwa w żadną stronę.

Tekst redakcyjny: redakcja ubucha.pl. Susz konopny jest surowcem farmaceutycznym wydawanym z przepisu lekarza w kategorii Rpw. Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej.