Układ endokannabinoidowy w cyklu miesiączkowym: dlaczego anandamid rośnie do owulacji

Stężenie anandamidu w osoczu nie jest u kobiet stałe. Zmienia się w rytmie cyklu miesiączkowego, a najwyższe wartości przypadają na okolicę owulacji. Pokazało to badanie, w którym mierzono anandamid oraz hormony płciowe i gonadotropiny w pięciu fazach cyklu, w dwóch niezależnych grupach uczestniczek (El-Talatini i in., Fertility and Sterility, 2010). Anandamid jest jednym z dwóch głównych przekaźników układu endokannabinoidowego, a receptory tego układu znajdują się między innymi w macicy, jajnikach i łożysku. Wokół owulacyjnego szczytu narosło jednak sporo uproszczeń, zwłaszcza co do tego, co tu jest przyczyną, a co skutkiem. Ten artykuł pokazuje, co dokładnie zmierzono u ludzi, co pochodzi z badań na zwierzętach i gdzie kończy się to, co wiadomo.

KLUCZOWE INFORMACJE
• Szczyt anandamidu wypada w okolicy owulacji, a najniższe wartości w późnej fazie lutealnej (El-Talatini i in., 2010).
• Stężenie anandamidu korelowało dodatnio z estradiolem, LH i FSH, ale nie z progesteronem.
• Autorzy badania wnioskują, że to hormony mogą regulować poziom anandamidu, a nie odwrotnie.
• W endometrium ekspresja receptora CB1 jest najwyższa w fazie lutealnej, a progesteron ją pobudza.
• U kobiet z endometriozą ekspresja CB1 w błonie śluzowej macicy jest znikoma, natomiast same ogniska wykazują ją silnie.

Jak zmienia się anandamid w cyklu miesiączkowym?

Rośnie do owulacji i spada po niej. W badaniu przeprowadzonym w szpitalu uniwersyteckim w Leicester zmierzono stężenie anandamidu w osoczu metodą chromatografii cieczowej sprzężonej ze spektrometrią mas, jednocześnie oznaczając FSH, LH, estradiol i progesteron. Uczestniczki badano w dwóch układach: przekrojowym i podłużnym, u kobiet przed menopauzą i po niej.

Przebieg okazał się powtarzalny w obu grupach. Wartości podane niżej to średnie z błędem standardowym, osobno dla kohorty przekrojowej i podłużnej, w kolejności zgodnej z fazami cyklu.

Owulacyjny szczyt jest zatem mniej więcej dwukrotnie wyższy od minimum z późnej fazy lutealnej, a kierunek zmian powtarza się niezależnie w obu kohortach. Warto zwrócić uwagę na jeden szczegół, który w streszczeniach ginie: stężenie spada już w późnej fazie folikularnej, tuż przed skokiem owulacyjnym. Krzywa nie rośnie więc równomiernie od miesiączki do owulacji, jak bywa rysowana.

Na wiarygodność tych liczb pracują dwa elementy układu badania. Pierwszy to metoda oznaczania: spektrometria mas pozwala zmierzyć anandamid w stężeniach rzędu pikomoli, czego starsze metody immunologiczne nie dawały. Drugi to obecność kohorty podłużnej, w której te same uczestniczki badano w kolejnych fazach własnego cyklu. Kohorta przekrojowa porównuje różne kobiety w różnych fazach, więc różnice między osobami mogą w niej udawać zmianę w czasie. Gdy oba układy dają ten sam kształt krzywej, wzorzec trudniej złożyć na przypadek.

Dlaczego estrogen wiąże się z wyższym anandamidem?

Najczęściej przywoływanym wyjaśnieniem jest wpływ estrogenu na enzym rozkładający anandamid. Hydrolaza amidów kwasów tłuszczowych (FAAH) odpowiada za degradację anandamidu, więc jej mniejsza aktywność oznacza wolniejszy rozkład i wyższe stężenie. Podstawą tego wyjaśnienia jest praca nad promotorem genu FAAH.

Autorzy sklonowali fragment rejonu regulatorowego mysiego genu FAAH i wykazali, że zawiera on miejsca wiązania między innymi dla receptora estrogenowego i glukokortykoidowego. Oba receptory obniżały aktywność transkrypcyjną tego promotora (Waleh i in., Gene, 2002). Jest tu jednak zastrzeżenie, które w popularnych opisach znika: obniżenie zachodziło niezależnie od obecności liganda, czyli samego hormonu. Zdanie „estrogen hamuje FAAH” jest więc skrótem, a nie opisem zmierzonego mechanizmu.

Po stronie ludzkiej mamy natomiast korelacje. Stężenie anandamidu korelowało dodatnio z estradiolem, z LH i z FSH, natomiast korelacja z progesteronem nie została uznana za istotną. To zgadza się z obrazem, w którym poziom anandamidu podąża za hormonami fazy folikularnej i okołoowulacyjnej. Korelacja nie rozstrzyga jednak kierunku, a badania mechanistyczne prowadzono na tkankach mysich, nie ludzkich.

Czy anandamid steruje owulacją, czy tylko jej towarzyszy?

Dane u ludzi mówią o współwystępowaniu, nie o sterowaniu. To rozróżnienie jest najczęściej gubione w opisach tego tematu, a zmienia sens całości. Autorzy pomiaru sformułowali wniosek ostrożnie: szczyt anandamidu przypada na owulację i koreluje dodatnio z estradiolem oraz gonadotropinami, co sugeruje, że to one mogą uczestniczyć w regulacji poziomu anandamidu.

Strzałka przyczynowa wskazuje więc w tym zdaniu od hormonów do anandamidu, a nie odwrotnie. Twierdzenie, że anandamid wyzwala wyrzut LH i decyduje o momencie owulacji, przypisuje badaniu wniosek, którego ono nie zawiera. Z korelacji między dwiema zmiennymi zmieniającymi się w tym samym rytmie nie wynika, która z nich napędza drugą, a badanie obserwacyjne u ludzi nie było zaprojektowane, by to rozstrzygnąć.

Nie znaczy to, że układ endokannabinoidowy jest w rozrodzie bierny. Znaczy tylko, że dowód na jego sprawczość pochodzi z innych badań i innego gatunku, a przenoszenie go na człowieka wymaga ostrożności. W praktyce oznacza to, że anandamid jest u kobiet dobrze udokumentowanym markerem fazy cyklu, a jego rola przyczynowa pozostaje kwestią otwartą.

Co układ endokannabinoidowy robi przy implantacji zarodka?

Tu dowód na sprawczość istnieje, ale pochodzi od myszy. Badanie na zwierzętach pozbawionych receptorów CB1 lub CB2 wykazało, że rozwój zarodka przed implantacją przestaje być zsynchronizowany. Poziom anandamidu w macicy i receptora CB1 na blastocyście spada w chwili, gdy macica staje się gotowa do przyjęcia zarodka.

W sytuacjach, w których do implantacji nie dochodzi, oba te poziomy pozostawały wysokie: w macicy niegotowej, w uśpionych blastocystach przy implantacji opóźnionej oraz u myszy z niedoborem czynnika LIF. Rozstrzygający był jednak eksperyment z podaniem kannabinoidu z zewnątrz: utrzymywanie jego stałego stężenia hamowało implantację u myszy zdrowych, ale nie u pozbawionych obu receptorów (Paria i in., The Journal of Biological Chemistry, 2001). Efekt zachodził więc przez receptory kannabinoidowe, a nie obok nich.

Dla kobiet planujących ciążę wniosek praktyczny jest ostrożnościowy. EFSA w opinii z 2026 roku stwierdziła, że bezpieczeństwa CBD nie da się ustalić u kobiet w ciąży i karmiących piersią, u osób poniżej 25 roku życia oraz u przyjmujących leki (EFSA, EFSA Journal, 2026). Panel wskazał przy tym zdolność CBD do przenikania przez łożysko jako osobny powód do niepokoju.

Co wiadomo o ECS przy endometriozie?

Obraz jest bardziej złożony, niż podaje się w skrócie, bo błona śluzowa macicy i ogniska endometriozy zachowują się odmiennie. W błonie śluzowej ekspresja receptora CB1 była najwyższa w fazie wydzielniczej, czyli tej zdominowanej przez progesteron. U kobiet z endometriozą była natomiast znikoma, niezależnie od fazy cyklu.

Progesteron pobudzał ekspresję CB1 w komórkach zrębu pobranych od dawczyń bez endometriozy, a efekt ten znosiły zarówno dioksyna TCDD, jak i lek blokujący receptor progesteronowy (Resuehr i in., Fertility and Sterility, 2012). To odwraca popularne zdanie, jakoby faza lutealna oznaczała słabszą sygnalizację endokannabinoidową w macicy: dla samego receptora jest odwrotnie.

Same ogniska endometriozy to osobna sprawa. W tkance zmian jajnikowych ekspresja CB1 i CB2 była intensywna, a w komórkach nabłonkowych istotnie wyższa niż w zrębie tych samych zmian (Allam i in., Journal of Immunology Research, 2022). Autorzy potraktowali to jako przesłankę, że ogniska mogą odpowiadać na kannabinoidy, i jako podstawę do zaplanowania badania klinicznego na większej grupie. Takiego badania na razie nie ma, więc o skuteczności nie da się nic powiedzieć. Piszemy o tym szerzej w tekstach o CBD przy endometriozie oraz o bólach menstruacyjnych.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy anandamid osiąga najwyższy poziom w cyklu?

W okolicy owulacji. Zmierzone średnie wyniosły tam 1,38 i 1,33 w dwóch niezależnych grupach uczestniczek, wobec 0,66 i 0,56 w późnej fazie lutealnej. Szczyt owulacyjny jest więc mniej więcej dwukrotnie wyższy od minimum, a kierunek zmian powtórzył się w obu kohortach badania.

Czy anandamid wywołuje owulację?

Nie wiadomo. Badanie u ludzi wykazało jedynie, że stężenie anandamidu koreluje dodatnio z estradiolem, LH i FSH. Autorzy wnioskują z tego, że to hormony mogą regulować poziom anandamidu. Twierdzenie odwrotne, że anandamid wyzwala wyrzut LH, wykracza poza to, co zmierzono.

Czy progesteron obniża sygnalizację endokannabinoidową?

Nie w błonie śluzowej macicy. Ekspresja receptora CB1 była tam najwyższa w fazie wydzielniczej, zdominowanej przez progesteron, a sam progesteron pobudzał ją w komórkach zrębu. Stężenie anandamidu w osoczu jest wtedy najniższe, więc receptor i ligand zmieniają się w tej fazie w przeciwnych kierunkach.

Dlaczego kobiety planujące ciążę powinny unikać kannabinoidów?

U myszy stałe podawanie kannabinoidu z zewnątrz hamowało zagnieżdżenie zarodka, a efekt znikał u zwierząt pozbawionych receptorów CB1 i CB2. EFSA stwierdza natomiast, że bezpieczeństwa CBD nie da się ustalić u kobiet w ciąży i karmiących. Decyzję o jakiejkolwiek suplementacji w tym okresie podejmuje lekarz.

Czy CBD łagodzi bóle menstruacyjne?

Nie zostało to wykazane. Ogniska endometriozy wykazują ekspresję receptorów CB1 i CB2, co autorzy tych pomiarów traktują jako przesłankę do zaplanowania badania klinicznego. Samo badanie na większej grupie nie zostało dotąd przeprowadzone, więc mechanizm pozostaje hipotezą, a nie dowodem skuteczności.

Rytm dobowy anandamidu opisujemy osobno we wpisie o tym, jak ECS steruje rytmem sen-czuwanie.

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem stosowania konopi lub CBD w celach terapeutycznych skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz inne leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-08-16