Lukrecja: właściwości, limity spożycia i komu szkodzi (tabela)

Lukrecja (Glycyrrhiza glabra) bywa opisywana jako łagodne zioło do herbaty, a jest surowcem, po którym ludzie trafiają do szpitala. Jej główny składnik, kwas glicyryzynowy, hamuje enzym chroniący nerki przed kortyzolem i wywołuje rzekomy hiperaldosteronizm: wzrost ciśnienia, zatrzymanie wody i spadek potasu. Unia Europejska nakazuje ostrzegać przed nią na opakowaniach słodyczy, a europejski komitet naukowy wyznaczył górny pułap regularnego spożycia. Jednocześnie wokół tego surowca krąży kilka liczb i wskazań, które nie mają pokrycia w źródłach, na jakie się powołują. Część z nich przypisuje organom międzynarodowym wartości, których te organy nigdy nie ustaliły, a część rozciąga dopuszczalny czas stosowania dwukrotnie ponad to, co dopuszcza monografia unijna. Ten tekst pokazuje, co o lukrecji mówią dokumenty regulacyjne i badania z udziałem ludzi, gdzie dokładnie to sprawdziliśmy, oraz przy jakich objawach trzeba przerwać stosowanie i zgłosić się do lekarza.

KLUCZOWE INFORMACJE
• Korzeń lukrecji ma monografię unijną wyłącznie w kategorii tradycyjnego stosowania, dla dwóch wskazań: dolegliwości trawiennych oraz kaszlu towarzyszącego przeziębieniu (EMA/HMPC/108399/2024, przyjęta 4 marca 2026).
• Monografia ogranicza stosowanie przy dolegliwościach trawiennych do czterech tygodni i nie zaleca go osobom poniżej 18 lat.
• Komitet Naukowy ds. Żywności uznał, że regularne spożycie nie powinno przekraczać 100 mg kwasu glicyryzynowego dziennie ze wszystkich źródeł. Wartości dopuszczalnego dziennego spożycia nie udało się wyprowadzić.
• Rozporządzenie (UE) nr 1169/2011 nakazuje umieszczać na wyrobach cukierniczych o zawartości od 4 g/kg ostrzeżenie dla osób z nadciśnieniem.
• Objawy alarmowe: osłabienie mięśni, zaburzenia rytmu serca, obrzęki, silne bóle głowy. Przerwij stosowanie i zgłoś się do lekarza.
• Nie stosować w ciąży, przy karmieniu piersią, przy nadciśnieniu, chorobach nerek, wątroby i serca oraz przy hipokaliemii.

Jak lukrecja działa na organizm?

Kwas glicyryzynowy jest prolekiem. W jelicie przekształca się kolejno w kwas 3beta-monoglukuronylo-18beta-glicyretynowy i kwas 18beta-glicyretynowy, i dopiero te metabolity hamują nerkowy enzym 11beta-HSD2, który normalnie zamienia kortyzol w nieaktywny kortyzon. Gdy enzym jest zablokowany, kortyzol pobudza receptor mineralokortykoidowy tak samo jak aldosteron, tylko że krąży w stężeniach setki razy wyższych. Skutkiem jest zatrzymanie sodu i wody, utrata potasu oraz wzrost oporu naczyniowego.

Przegląd opublikowany w czasopiśmie Foods w 2019 roku opisuje ten szlak i podaje, że korzeń zawiera do 300 związków czynnych, a zawartość samej glicyryzyny wynosi 3 do 5 procent i zależy od gatunku (Deutch i wsp., Foods 2019, PMC6836258). Autorzy deklarują brak finansowania zewnętrznego i brak konfliktu interesów. Ten sam przegląd przywołuje metaanalizę Penninkilampiego z 2017 roku: po przewlekłym spożyciu produktów zawierających kwas glicyretynowy ciśnienie skurczowe rosło średnio o 5,45 mmHg (95% CI 3,51 do 7,39), a rozkurczowe o 3,19 mmHg (95% CI 0,10 do 6,29).

Warto zapamiętać, do jakiej wielkości odnoszą się te liczby. To średnia zmiana w populacjach badanych, a nie zapowiedź tego, co stanie się u konkretnej osoby. U części ludzi reakcja jest znacznie silniejsza, co widać po opisach przypadków klinicznych.

Ile glicyryzyny to za dużo i kto to ustalił?

Odpowiedź brzmi: 100 mg kwasu glicyryzynowego dziennie ze wszystkich źródeł łącznie, jako pułap regularnego spożycia. Ustalił to Komitet Naukowy ds. Żywności Komisji Europejskiej w opinii wydanej 4 kwietnia 2003 roku (SCF/CS/ADD/EDUL/225 Final). Komitet napisał wprost, że wartości dopuszczalnego dziennego spożycia dla kwasu glicyryzynowego wyprowadzić się nie da, bo dostępne badania na ludziach są zbyt ograniczone: małe grupy i krótki czas obserwacji. Liczba 100 mg ma więc charakter tymczasowy i jest tak naprawdę najniższym poziomem, przy którym u osób najwrażliwszych obserwowano już działania niepożądane.

Żeby zrozumieć skalę: w tej samej opinii opisano pacjenta, który jadł około 50 g wyrobów cukierniczych z lukrecją dziennie, co odpowiadało mniej więcej 100 mg kwasu glicyryzynowego. Trafił do szpitala z podwyższonym ciśnieniem i stężeniem potasu 2,9 mmol/l przy normie 3,8 do 5. Po odstawieniu lukrecji wypisano go po dwóch tygodniach z ciśnieniem 120/85. Komitet szacował, że około 2 procent regularnych konsumentów przekracza próg 100 mg dziennie.

W obiegu krąży też wartość 0,2 mg na kilogram masy ciała na dobę. Nie pochodzi ona od Światowej Organizacji Zdrowia. Zaproponowali ją van Gelderen i współpracownicy w czasopiśmie Human and Experimental Toxicology na podstawie badania, w którym 39 zdrowych kobiet w wieku 19 do 40 lat otrzymywało przez osiem tygodni 0, 1, 2 albo 4 mg kwasu glicyryzynowego na kilogram masy ciała. Autorzy zaproponowali poziom bez obserwowanego efektu równy 2 mg/kg i wyprowadzili z niego wartość dziesięciokrotnie niższą (van Gelderen i wsp., Hum Exp Toxicol 2000, PMID 11125713). To propozycja zespołu badawczego, nie decyzja organu.

Co o lukrecji mówi monografia unijna i przepisy o etykietowaniu?

Komitet ds. Roślinnych Produktów Leczniczych przyjął 4 marca 2026 roku pierwszą rewizję monografii dla korzenia lukrecji (EMA/HMPC/108399/2024). Cała monografia mieści się w kategorii tradycyjnego stosowania. Kolumna dla ugruntowanego zastosowania medycznego jest pusta, co oznacza, że podstawą nie są dowody kliniczne, lecz długoletnia praktyka. Wskazania są dwa: łagodzenie objawów trawiennych, w tym uczucia pieczenia i niestrawności, oraz działanie wykrztuśne w kaszlu towarzyszącym przeziębieniu. Nie ma tam ani wsparcia nadnerczy, ani leczenia choroby wrzodowej, ani działania przeciwwirusowego.

Załącznik III rozporządzenia (UE) nr 1169/2011 przewiduje jeszcze niższy próg samej informacji o składzie: od 100 mg/kg albo 10 mg/l wyrób musi nieść zapis „zawiera lukrecję”. Dopiero od 4 g/kg dochodzi ostrzeżenie o nadciśnieniu.

Komu lukrecja szkodzi i kiedy zgłosić się do lekarza?

Przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli pojawi się osłabienie mięśni, kołatanie serca lub nierówny puls, narastające obrzęki nóg albo twarzy, silny ból głowy z uczuciem rozpierania. Monografia wymienia jako objawy przedawkowania zatrzymanie wody, hipokaliemię, nadciśnienie, zaburzenia rytmu serca oraz encefalopatię nadciśnieniową. Wiąże je ze stosowaniem dłuższym niż cztery tygodnie albo z przyjęciem dużych ilości surowca.

Przegląd 104 opisów przypadków opublikowany w Nutrients w 2023 roku pokazuje, jak daleko to potrafi zajść. Objawy zwykle są łagodne, ale w części przypadków dochodziło do zaburzeń rytmu serca, porażenia mięśni, rabdomiolizy oraz śpiączki. Autorzy zwracają uwagę, że wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu ani płeć żeńska, ani starszy wiek nie okazały się czynnikami ryzyka, a rozpoznanie opiera się w praktyce na dokładnym wywiadzie, bo oznaczenie kwasu glicyretynowego we krwi wykonuje się rzadko (Ceccuzzi i wsp., Nutrients 2023, PMC10537237).

Kierunek interakcji ma tu znaczenie praktyczne. Lukrecja osłabia działanie leków obniżających ciśnienie, więc ryzykiem jest niekontrolowane nadciśnienie, a nie spadek ciśnienia. Nie należy jej łączyć z lekami moczopędnymi, z glikozydami nasercowymi, z kortykosteroidami ani z lekami przeczyszczającymi o działaniu pobudzającym, bo każde z tych połączeń pogłębia zaburzenia elektrolitowe. Osobno monografia ostrzega przed lekami metabolizowanymi przez CYP3A4: przyjmowanie 300 mg glicyryzyny dziennie przez 14 dni umiarkowanie zmniejsza ekspozycję ustrojową na midazolam i omeprazol, czyli osłabia ich działanie.

Co naprawdę wykazały badania z udziałem ludzi?

Najlepiej udokumentowanym efektem jest zmniejszenie bólu gardła po intubacji. W randomizowanym badaniu z podwójnym zaślepieniem 236 pacjentów operowanych torakochirurgicznie płukało gardło przed znieczuleniem wyciągiem z lukrecji albo roztworem cukru. Ból gardła po pół godziny zgłosiło 19 procent osób po lukrecji wobec 36 procent po roztworze cukru, po półtorej godziny 10 wobec 35 procent, po czterech godzinach 21 wobec 45 procent (Ruetzler i wsp., Anesthesia and Analgesia 2013, PMID 23921656). Badanie ukazało się w czasopiśmie anestezjologicznym, a nie w JAMA, i dotyczyło płukanki, nie preparatu doustnego.

Odwrotny wynik dała lukrecja pozbawiona glicyryzyny, sprzedawana jako DGL. W badaniu z podwójnym zaślepieniem i układem naprzemiennym opublikowanym w Gut pacjenci z przewlekłą chorobą wrzodową żołądka otrzymywali wyciąg DGL albo placebo przez dwa czterotygodniowe okresy. Autorzy podsumowali, że nie zdołali wykazać żadnego wpływu wyciągu na gojenie wrzodów (Engqvist i wsp., Gut 1973, PMC1412766). Zdanie o „obiecujących wynikach” DGL w chorobie wrzodowej nie ma więc pokrycia w tej pracy.

W ciąży dane idą w jedną stronę. W fińskiej kohorcie 321 dzieci zbadanych w wieku około 8 lat wysoka ekspozycja matki na glicyryzynę, powyżej 500 mg tygodniowo, wiązała się z gorszymi wynikami w zakresie zdolności werbalnych, wzrokowo-przestrzennych i pamięci narracyjnej, o 0,31 do 0,41 odchylenia standardowego (Räikkönen i wsp., Am J Epidemiol 2009, PMID 19808634). W badaniu kontynuacyjnym z 2017 roku, obejmującym 378 dzieci w średnim wieku 12,5 roku, iloraz inteligencji był niższy o 7 punktów (95% CI 3,1 do 11,2), a szansa problemów typu ADHD 3,3 razy wyższa. Autorzy zaznaczają jednak wprost, że nie stwierdzili różnic w stężeniu kortyzolu (Räikkönen i wsp., Am J Epidemiol 2017, PMID 28158597). Rozpowszechniona wersja tej historii, mówiąca o podwyższonym kortyzolu u dzieci, jest sprzeczna z pomiarem.

Najczęściej zadawane pytania

Ile glicyryzyny dziennie jest bezpieczne?

Komitet Naukowy ds. Żywności uznał w opinii z 4 kwietnia 2003 roku, że regularne spożycie nie powinno przekraczać 100 mg kwasu glicyryzynowego dziennie ze wszystkich źródeł łącznie. Zastrzegł przy tym, że wartości dopuszczalnego dziennego spożycia wyprowadzić się nie da, bo badania na ludziach są zbyt małe i zbyt krótkie. Liczba ma charakter tymczasowy.

Czy Światowa Organizacja Zdrowia ustaliła limit 0,2 mg na kilogram masy ciała?

Nie. Wartość 0,2 mg/kg zaproponowali van Gelderen i współpracownicy w 2000 roku, wyprowadzając ją z własnego badania na 39 zdrowych kobietach przez zastosowanie dziesięciokrotnego współczynnika bezpieczeństwa. To propozycja zespołu badawczego opublikowana w czasopiśmie naukowym, a nie limit ustanowiony przez organ międzynarodowy.

Jak długo można stosować preparaty z korzenia lukrecji?

Monografia unijna z 4 marca 2026 roku ogranicza stosowanie przy dolegliwościach trawiennych do czterech tygodni. Jeśli objawy utrzymują się dłużej niż dwa tygodnie w trakcie stosowania, trzeba skontaktować się z lekarzem. Przy kaszlu granica wynosi tydzień. Monografia nie zaleca stosowania osobom poniżej 18 lat.

Jakie objawy oznaczają, że trzeba przerwać stosowanie?

Osłabienie mięśni, kołatanie serca lub nierówny puls, narastające obrzęki nóg i twarzy oraz silne bóle głowy. Monografia wymienia wśród skutków przedawkowania także encefalopatię nadciśnieniową. Przegląd opisów przypadków odnotował w części z nich rabdomiolizę i śpiączkę. Każdy z tych objawów wymaga przerwania stosowania i kontaktu z lekarzem.

Z jakimi lekami lukrecja wchodzi w interakcje i w którą stronę?

Lukrecja osłabia działanie leków obniżających ciśnienie, więc grozi utratą kontroli nad nadciśnieniem. Nie należy jej łączyć z lekami moczopędnymi, glikozydami nasercowymi ani kortykosteroidami, bo pogłębia zaburzenia elektrolitowe. Zmniejsza też ekspozycję ustrojową na leki metabolizowane przez CYP3A4, czyli osłabia ich działanie.

Czy lukrecja jest bezpieczna w ciąży?

Monografia unijna nie zaleca stosowania w ciąży ani u kobiet w wieku rozrodczym niestosujących antykoncepcji, a także w okresie karmienia piersią. Badania fińskie powiązały wysokie spożycie lukrecji przez matkę z gorszymi wynikami poznawczymi dzieci. Przejście kwasu glicyretynowego przez łożysko wykazano dotąd u szczurów, nie u ludzi.

Czy lukrecja DGL leczy wrzody żołądka?

Badanie z podwójnym zaślepieniem opublikowane w Gut nie wykazało wpływu wyciągu DGL na gojenie wrzodów żołądka. Monografia unijna nie wymienia choroby wrzodowej wśród wskazań. Wskazanie trawienne dotyczy łagodzenia objawów, w tym uczucia pieczenia i niestrawności, a nie leczenia owrzodzeń.

Więcej o tym, jak zioła zmieniają działanie leków przyjmowanych równocześnie, znajdziesz w naszym przewodniku po interakcjach ziół z lekami. Osobny tekst opisuje tymianek przy kaszlu i dolegliwościach dróg oddechowych, czyli drugie wskazanie, przy którym sięga się po lukrecję.

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki lub masz schorzenia przewlekłe, skonsultuj zastosowanie suplementów lub ziół ze specjalistą.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-08-16