
Selen i jod na tarczycę: normy EFSA i wyniki badań (tabela)
Selen i jod na tarczycę: wartości odniesienia EFSA, górna granica selenu, co pokazały badania nad Hashimoto i dlaczego nadmiar jodu też szkodzi.
Selen i jod to dwa pierwiastki, bez których tarczyca nie działa. Jod jest budulcem hormonów, selen obsługuje enzymy, które te hormony aktywują i chronią gruczoł przed jego własnym stresem oksydacyjnym. Wartości odniesienia ustalone przez regulatora opisują populację zdrową, a badania kliniczne konkretne grupy chorych. Żadne z nich nie jest schematem suplementacji dla osoby z chorobą tarczycy. Przy zapaleniu tarczycy Hashimoto decyzja o suplementacji należy do endokrynologa, bo zależy od wyników badań.
KLUCZOWE INFORMACJE
• Według EFSA wystarczające spożycie selenu u dorosłych to 70 mikrogramów dziennie, a górna tolerowana granica 255 mikrogramów.
• Wystarczające spożycie jodu według EFSA: 150 mikrogramów dziennie, w ciąży i podczas karmienia 200.
• W metaanalizie nad Hashimoto selen obniżył miano anty-TPO, ale autorzy nie zalecili rutynowej suplementacji.
• Nadmiar jodu wiązał się z częstszą subkliniczną niedoczynnością tarczycy w pięcioletniej obserwacji 3018 osób.
Po co tarczycy selen i jod?
Jod jest surowcem, a selen obsługą maszyny, która ten surowiec przerabia. Tarczyca pobiera jodek przez transporter sodowo-jodkowy, utlenia go i wbudowuje w tyreoglobulinę przy udziale tyreoperoksydazy, która do pracy potrzebuje nadtlenku wodoru. Selenoproteiny zabezpieczają komórki gruczołu przed tym samym nadtlenkiem.
Ten sam mechanizm opisuje przegląd poświęcony trzem pierwiastkom niezbędnym do syntezy hormonów tarczycy (Köhrle, International Journal of Molecular Sciences, 2023). Autor zwraca uwagę, że nadtlenek wodoru powstaje przy samej powierzchni komórek pęcherzykowych, więc gruczoł całe życie pracuje w sąsiedztwie substancji, która go niszczy. Selenobiałka są odpowiedzią organizmu na ten problem, a nie dodatkiem wspomagającym.
Druga funkcja selenu dotyczy aktywacji hormonu. Dejodynazy, które odszczepiają atom jodu od tyroksyny i zamieniają ją w trójjodotyroninę, są selenoproteinami. Bez selenu ta przemiana jest upośledzona. Tarczyca ma jednak pierwszeństwo w dostępie do selenu: jej selenoproteiny ulegają ekspresji w pierwszej kolejności, a sam gruczoł jest w dużej mierze niezależny od podaży selenu z diety (Schomburg, Nature Reviews Endocrinology, 2011).
Jakie wartości odniesienia ustalono dla selenu i jodu?
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności ustalił wystarczające spożycie selenu dla dorosłych na 70 mikrogramów dziennie, a wystarczające spożycie jodu na 150 mikrogramów dziennie. Są to wartości dla populacji zdrowej, opisujące podaż z całej diety, a nie zalecenia terapeutyczne dla osoby z chorobą tarczycy.
Podstawa dla selenu jest biochemiczna: przyjęto punkt, w którym stężenie selenoproteiny P w osoczu przestaje rosnąć, bo oznacza to wysycenie czynnej puli selenu w organizmie (EFSA, opinia o wartościach referencyjnych dla selenu, EFSA Journal, 2014). Dla jodu punktem odniesienia jest stężenie jodu w moczu powyżej 100 mikrogramów na litr, przy którym częstość wola jest najniższa; ciąża i karmienie podnoszą wartość do 200 mikrogramów dziennie (EFSA, opinia o wartościach referencyjnych dla jodu, EFSA Journal, 2014).
| Pierwiastek | Wartość odniesienia EFSA | Górna granica | Na czym oparto |
|---|---|---|---|
| Selen, dorośli | 70 mikrogramów dziennie | 255 mikrogramów dziennie | Wysycenie selenoproteiny P w osoczu; górna granica z LOAEL 330 mikrogramów i współczynnika niepewności 1,3 |
| Jod, dorośli | 150 mikrogramów dziennie | Opinia o wartościach odniesienia jej nie ustala | Stężenie jodu w moczu powyżej 100 mikrogramów na litr, przy którym częstość wola jest najniższa |
| Jod, ciąża i karmienie | 200 mikrogramów dziennie | Jak wyżej | Zwiększona produkcja hormonów matki oraz pobór jodu przez płód i łożysko |
| Selen w badaniach nad Hashimoto | Nie jest wartością odniesienia | Poza zakresem opinii | Trzy miesiące suplementacji obniżyły miano anty-TPO w metaanalizie; autorzy nie zalecili rutynowego stosowania |
Dwie pierwsze kolumny tabeli opisują populację zdrową i całą dietę, a nie tabletkę. Ostatni wiersz nie jest normą, tylko podsumowaniem wyniku badań. Przy rozpoznanej chorobie tarczycy dawkę ustala lekarz na podstawie wyników.
Kiedy selen pomaga, a kiedy szkodzi?
Pomaga wtedy, gdy jest go za mało, i nie pomaga wtedy, gdy jest go dość. U osób zdrowych suplementacja selenu nie zmienia profilu hormonów tarczycy, co odnotowano wprost w przeglądzie poświęconym selenoproteinom gruczołu (Schomburg, Nature Reviews Endocrinology, 2011).
Ten sam przegląd wskazuje, że niski status selenu koreluje z ryzykiem wola i licznych guzków u europejskich kobiet, a chorzy z autoimmunologiczną chorobą tarczycy i niedoborem selenu odnosili korzyść z suplementacji, choć dane pozostają niespójne. Autor stawia hipotezę, że to wyjściowy status selenu decyduje o wyniku suplementacji, a nie sama jej wielkość.
Górna granica ma konkretne uzasadnienie. EFSA wybrała łysienie jako najwcześniejszy dobrze udokumentowany objaw nadmiaru selenu, zidentyfikowała najniższy poziom wywołujący ten efekt na 330 mikrogramów dziennie w dużym badaniu randomizowanym SELECT i zastosowała współczynnik niepewności 1,3 (EFSA, EFSA Journal, 2023). Urząd zaznaczył też, że dorośli raczej nie przekraczają tej granicy. Wyjątkiem są osoby regularnie przyjmujące suplementy z dużą dzienną dawką selenu albo regularnie jedzące orzechy brazylijskie.
Dlaczego przy Hashimoto trzeba uważać z jodem?
Bo nadmiar jodu zwiększa ryzyko niedoczynności i autoimmunologicznego zapalenia tarczycy, a nie tylko niedobór. Jeden z dowodów pochodzi z pięcioletniej obserwacji trzech regionów Chin różniących się spożyciem jodu, w której udział wzięło 3018 osób z wyjściowej grupy 3761.
W regionach o spożyciu więcej niż wystarczającym i nadmiernym częstość subklinicznej niedoczynności oraz autoimmunologicznego zapalenia tarczycy była wyraźnie wyższa niż w regionie z łagodnym niedoborem jodu (Teng i wsp., New England Journal of Medicine, 2006). Systematyczny przegląd 50 prac wskazał ten sam kierunek. W jego metaanalizie trzech badań przekrojowych u dorosłych iloraz szans jawnej niedoczynności między populacjami o nadmiernym i wystarczającym spożyciu wyniósł 2,78, a niedoczynności subklinicznej 2,03 (Katagiri i wsp., PLoS One, 2017).
Mechanizm bezpośredni nazywa się efektem Wolffa-Chaikoffa: gwałtowny wzrost stężenia jodu przejściowo hamuje syntezę hormonów. W badaniu na szczurach wykazano, że wyjście z tego zahamowania wiąże się ze spadkiem ilości transportera sodowo-jodkowego (Eng i wsp., Endocrinology, 1999). To praca na modelu zwierzęcym. Jej autorzy przypominają, że niedoczynność wywołana jodem jest częsta u chorych z Hashimoto. Przy rozpoznanym Hashimoto suplementu jodu nie wprowadza się bez konsultacji z lekarzem. Bezpieczeństwo jodu opisuje też tekst o jodzie w postaci płynu Lugola i jego bezpieczeństwie.
Co wiadomo o kolejności selenu i jodu?
Spośród cytowanych tu prac kolejności dotyczy pośrednio tylko jeden eksperyment zwierzęcy. Wykazano w nim, że u szczurów z niedoborem jodu brak selenu nasilał martwicze działanie dużej dawki jodku, czyli że selen pełnił funkcję ochronną przy gwałtownym wzroście podaży jodu.
Praca dotyczy zwierząt z podwójnym niedoborem i dużej dawki jodku (Contempré i wsp., Endocrinology, 1993). Żadna z cytowanych tu prac nie sprawdzała u ludzi kolejności wprowadzania obu pierwiastków. Harmonogram w rodzaju „najpierw selen, potem jod” nie jest więc wynikiem badania.
Sam kierunek zależności ma podstawę biologiczną: im więcej jodu przerabia gruczoł, tym więcej powstaje nadtlenku wodoru i tym bardziej przydaje się ochrona selenowa. W eksperymencie Contempré i wsp. szkodę wywołał gwałtowny wzrost podaży jodu po okresie niedoboru, a nie kolejność pierwiastków. Powiązania między tarczycą a innymi substancjami omawiają teksty o CBD przy Hashimoto oraz o ashwagandzie przy subklinicznej niedoczynności tarczycy.
Czego te badania nie rozstrzygają?
Nie rozstrzygają, czy suplementacja selenem zmienia przebieg choroby. Metaanaliza prospektywnych badań z placebo u pacjentów z Hashimoto leczonych lewotyroksyną pokazała, że trzy miesiące suplementacji selenem obniżyły miano przeciwciał anty-TPO.
Średnia ważona różnica wyniosła minus 271,09 przy przedziale ufności od minus 421,98 do minus 120,19, a chorzy częściej zgłaszali poprawę samopoczucia (ryzyko względne 2,79). Autorzy zakończyli jednak wnioskiem, że zanim będzie można zalecać rutynową suplementację, trzeba wykazać poprawę czynności i morfologii gruczołu, a nie samego miana przeciwciał (Toulis i wsp., Thyroid, 2010). Spadek przeciwciał nie jest tym samym co poprawa zdrowia.
Nie wiadomo też, komu suplementacja pomoże. Cytowane tu prace nie porównują u ludzi form selenu między sobą, harmonogramów łączenia go z jodem ani wpływu pory przyjmowania.
Najczęściej zadawane pytania
Ile selenu przewidują normy dla dorosłych?
EFSA ustaliła wystarczające spożycie selenu na 70 mikrogramów dziennie dla dorosłych, a górną tolerowaną granicę na 255 mikrogramów dziennie. Obie wartości dotyczą populacji zdrowej i całej diety. Przy chorobie tarczycy o suplementacji decyduje lekarz na podstawie wyników, a nie norma populacyjna.
Skąd się bierze liczba 300 mikrogramów selenu?
Nie z aktualnej opinii EFSA. Urząd ustalił górną tolerowaną granicę na 255 mikrogramów dziennie, wychodząc od najniższego poziomu wywołującego łysienie, czyli 330 mikrogramów w badaniu SELECT, i stosując współczynnik niepewności 1,3 (EFSA, EFSA Journal, 2023).
Czy suplementacja selenu zmieni wyniki hormonów u osoby zdrowej?
Nie. Tarczyca ma pierwszeństwo w dostępie do selenu i utrzymuje ekspresję swoich selenoprotein nawet przy niskiej podaży, dlatego u osób zdrowych suplementacja nie daje wyraźnych zmian w profilu hormonów tarczycy. Korzyść odnotowywano u chorych z autoimmunologiczną chorobą tarczycy i niedoborem selenu.
Czy jod jest bezpieczny przy Hashimoto?
Nadmiar jodu nie jest obojętny dla tarczycy. Nadmierne spożycie jodu wiązało się z wyższym ryzykiem niedoczynności i autoimmunologicznego zapalenia tarczycy w pięcioletniej obserwacji 3018 osób (Teng i wsp., New England Journal of Medicine, 2006) oraz z wyższym ryzykiem niedoczynności w przeglądzie 50 prac (Katagiri i wsp., PLoS One, 2017). Suplement jodu przy Hashimoto wymaga decyzji endokrynologa.
Czy kolejność selenu i jodu zbadano u ludzi?
Nie w cytowanych tu pracach. Z tych prac kolejności dotyczy pośrednio tylko eksperyment na szczurach z podwójnym niedoborem, w którym brak selenu nasilał martwicze działanie dużej dawki jodku (Contempré i wsp., Endocrinology, 1993). Szkodę wywołał tam gwałtowny wzrost podaży jodu po okresie niedoboru.
Preparaty z jodem są w kategorii suplementy (stan z 2026-11-09).
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-11-09







