
Jod (płyn Lugola): normy spożycia i bezpieczeństwo (tabela)
Jod i płyn Lugola: normy spożycia, europejska i amerykańska górna granica, ryzyko nadmiaru przy tarczycy oraz to, co badanie z 2017 roku pokazało o Polsce.
Jod jest pierwiastkiem niezbędnym do wytwarzania hormonów tarczycy, a jego nadmiar bywa równie kłopotliwy co niedobór. Płyn Lugola to roztwór jodu o stężeniu wielokrotnie przekraczającym dzienne zapotrzebowanie, a liczba kropli nie mówi, ile jodu zawiera porcja.
KLUCZOWE INFORMACJE
• Wystarczające spożycie jodu u dorosłych według EFSA (2014): 150 µg dziennie.
• Górna granica: 600 µg dziennie według EFSA, 1100 µg według Institute of Medicine (USA).
• Nadmiar jodu: iloraz szans jawnej niedoczynności 2,78 (Katagiri, 2017).
• Polskie badanie z 2017 roku: niedobór u ciężarnych i karmiących, nie w populacji ogólnej.
• Dawkę płynu Lugola ustala lekarz.
Jakie normy jodu podaje EFSA i skąd biorą się różne liczby?
Normy spożycia i granice bezpieczeństwa ustalają różne instytucje, a ich wartości nie są zgodne.
Europejski Urząd do spraw Bezpieczeństwa Żywności wyprowadził dla jodu wartości typu wystarczające spożycie. Dla dorosłych jest to 150 µg dziennie, a podstawą było europejskie badanie epidemiologiczne u dzieci w wieku szkolnym, w którym częstość wola była najniższa przy stężeniu jodu w moczu powyżej około 100 µg/l. Dla kobiet w ciąży urząd zaproponował 200 µg dziennie i tyle samo dla kobiet karmiących piersią (EFSA, EFSA Journal, 2014).
Górna granica spożycia w USA wynosi 1100 µg dziennie według Institute of Medicine (Bouga i Combet, Foods, 2015). Europejska górna granica jest znacznie niższa i według EFSA wynosi 600 µg dziennie dla dorosłych. Rozbieżność między Europą a USA dotyczy więc górnej granicy.
Te liczby dotyczą całkowitej dobowej podaży ze wszystkich źródeł, czyli diety razem z suplementami, a nie porcji preparatu. Nie są też zaleceniem przyjmowania czegokolwiek dodatkowo. To wartości odniesienia i górne granice, a decyzja o suplementacji u konkretnej osoby należy do lekarza, zwłaszcza przy rozpoznanej chorobie tarczycy.
| Parametr | Wartość | Źródło |
|---|---|---|
| Wartość referencyjna, dorośli | 150 µg/dobę | EFSA 2014 |
| Wartość referencyjna, ciąża | 200 µg/dobę | EFSA 2014 |
| Wartość referencyjna, karmienie piersią | 200 µg/dobę | EFSA 2014 |
| Górna granica spożycia, Europa | 600 µg/dobę | EFSA, za Bouga i Combet 2015 |
| Górna granica spożycia, USA | 1100 µg/dobę | Institute of Medicine, za Bouga i Combet 2015 |
| Próg ciężkiego niedoboru, jod w moczu | poniżej 20 µg/l | kryterium WHO, za Weikert i in. 2020 |
| Ryzyko niedoczynności przy nadmiarze | iloraz szans 2,78 wobec podaży prawidłowej | Katagiri i in. 2017 |
| Suplementy z alg, zawartość na porcję | mediana 585 µg, rozstęp międzykwartylowy 105-2520 µg | Bouga i Combet 2015 |
Czy Polacy mają niedobór jodu?
Populacja ogólna nie, ale kobiety w ciąży i karmiące piersią tak. To rozróżnienie zmierzono i opublikowano, więc nie trzeba go szacować.
W 2017 roku, w ramach Narodowego Programu Zdrowia, zbadano w pięciu regionach Polski 300 kobiet w ciąży, 100 kobiet karmiących oraz 1000 dzieci w wieku szkolnym od 6 do 12 lat. U dzieci mediana stężenia jodu w moczu wyniosła 119,8 µg/l, co odpowiada zaopatrzeniu prawidłowemu. U kobiet ciężarnych było to 111,6 µg/l, a u karmiących 68,0 µg/l, i według kryteriów Światowej Organizacji Zdrowia obie te grupy zakwalifikowano jako niedoborowe (Trofimiuk-Müldner i in., Public Health Nutrition, 2020).
Wniosek autorów jest wyważony: obowiązkowe jodowanie soli kuchennej doprowadziło do trwałej poprawy zaopatrzenia w populacji ogólnej, ale nie zapewniło odpowiedniej podaży w ciąży i podczas karmienia. Te dane nie wskazują na niedobór jodu w populacji ogólnej.
Osobną grupą ryzyka są osoby na diecie roślinnej. W niemieckim badaniu porównującym 36 wegan z 36 osobami na diecie tradycyjnej wydalanie jodu z moczem było u wegan wyraźnie niższe, a u jednej trzeciej z nich spadło poniżej progu 20 µg/l, uznawanego przez WHO za wskaźnik ciężkiego niedoboru (Weikert i in., Deutsches Ärzteblatt International, 2020). W tej samej grupie zaopatrzenie w witaminę B12 było dobre, co autorzy wiążą z częstą suplementacją. Według autorów wyniki wskazują na potrzebę zapewnienia odpowiedniej podaży jodu, zwłaszcza u wegan.
Czym grozi nadmiar jodu?
Przede wszystkim niedoczynnością tarczycy, czyli dokładnie tym, czemu suplementacja jodu ma zwykle zapobiegać. Przegląd systematyczny z 2017 roku objął 50 prac, a trzy badania przekrojowe u dorosłych udało się połączyć statystycznie. W populacjach o nadmiernej podaży jodu jawna niedoczynność występowała z ilorazem szans 2,78, przy przedziale ufności od 1,47 do 5,27, a niedoczynność subkliniczna z ilorazem 2,03 i przedziałem od 1,58 do 2,62 wobec populacji o podaży prawidłowej (Katagiri i in., PLoS ONE, 2017).
Autorzy zaznaczają dwie rzeczy. Źródłem nadmiaru w analizowanych badaniach była głównie jodowana sól albo woda pitna, a jakość dostępnych danych była niska, więc wielkość ryzyka trzeba traktować jako przybliżenie. Oba połączone wyniki wskazują jednak ten sam kierunek zależności.
Drugi problem to preparaty o nieznanej zawartości. Brytyjska analiza objęła 224 produkty zawierające wodorosty dostępne w handlu detalicznym. Tylko 22 z nich, czyli 10%, podawały zawartość jodu, a kolejne 40 dawało dość informacji, by ją oszacować. Dla tych produktów mediana wyniosła 585 µg jodu na szacowaną porcję, przy rozstępie międzykwartylowym od 105 do 2520 µg, a 26 produktów mogło doprowadzić do przekroczenia europejskiej górnej granicy 600 µg dziennie (Bouga i Combet, Foods, 2015). Ta sama uwaga dotyczy roztworów o wysokim stężeniu, w tym płynu Lugola: bez znajomości zawartości w porcji nie da się ocenić, czy całkowita podaż mieści się poniżej górnej granicy.
Co wiadomo o jodzie przy Hashimoto?
Decyzja o suplementacji jodu przy Hashimoto należy do endokrynologa, a powodem jest właśnie zależność opisana wyżej. Przy autoimmunologicznym zapaleniu tarczycy stawka błędu jest wyższa niż u osoby zdrowej, ponieważ nadmierna podaż jodu wiąże się ze wzrostem ryzyka niedoczynności, a więc dokładnie tego, co przy Hashimoto i tak postępuje.
Pokrycie normy z diety jest czym innym niż celowe zwiększanie podaży. Tarczyca potrzebuje jodu do wytwarzania hormonów (EFSA, EFSA Journal, 2014), a ryzyko opisane w przeglądzie Katagiri i in. dotyczy populacji o nadmiernej podaży jodu. Przy roztworze o wysokim stężeniu taka podaż jest trudna do kontrolowania.
Zawartość jodu w kropli płynu Lugola zależy od stężenia roztworu i od wielkości kropli. Bez potwierdzonego niedoboru i bez kontroli TSH nie da się ocenić, czy podaż nie przekracza normy, a tarczyca źle znosi wahania podaży jodu. Dawkę ustala lekarz. Jod i selen przy tarczycy omawia osobno tekst o selenie i jodzie na tarczycę, a samo Hashimoto wpis o Hashimoto i tarczycy.
Co badania mówią o selenie przy chorobach tarczycy?
Efekt selenu opisany w cytowanej tu metaanalizie dotyczy nie syntezy hormonów, tylko przeciwciał. Metaanaliza opublikowana w piśmie Thyroid objęła szesnaście badań kontrolowanych u dorosłych z autoimmunologicznym zapaleniem tarczycy.
U osób leczonych lewotyroksyną suplementacja selenem obniżała stężenie przeciwciał przeciwtarczycowych po trzech miesiącach, a wynik utrzymywał się w badaniach sześcio- i dwunastomiesięcznych. U osób jeszcze nieleczonych spadek odnotowano po trzech miesiącach, ale nie po sześciu ani dwunastu (Wichman i in., Thyroid, 2016).
Autorzy dodają dwa zastrzeżenia. Jakość dowodów oceniono ogólnie jako niską, a osoby przyjmujące selen istotnie częściej zgłaszały działania niepożądane niż grupy kontrolne. Przede wszystkim zaś nie wykazano, by spadek stężenia przeciwciał przekładał się na jakikolwiek istotny klinicznie wynik, czyli na samopoczucie, na zapotrzebowanie na lek czy na przebieg choroby. Selen obniża liczbę w wyniku badania. Czy obniża chorobę, pozostaje niewykazane. Podobny rozdźwięk między parametrem a odczuwalną poprawą opisuje wpis o ashwagandzie i subklinicznej niedoczynności tarczycy.
Najczęściej zadawane pytania
Jakie normy spożycia jodu podaje EFSA?
Dla dorosłych według EFSA (2014) wartość wynosi 150 µg dziennie, a dla ciąży i okresu karmienia po 200 µg. Są to wartości odniesienia dla całkowitej podaży z diety i suplementów łącznie, a nie zalecenie przyjmowania preparatu.
Gdzie jest górna granica bezpiecznej podaży jodu?
Granice europejska i amerykańska się różnią. Według EFSA górny tolerowany poziom spożycia dla dorosłych wynosi 600 µg dziennie, a według amerykańskiego Institute of Medicine 1100 µg dziennie (Bouga i Combet, Foods, 2015). Obie wartości dotyczą sumy jodu z diety i suplementów i obie są górną granicą, a nie celem do osiągnięcia.
Od czego zależy ilość jodu w kropli płynu Lugola?
Zawartość jodu w kropli zależy od stężenia roztworu oraz od wielkości kropli, więc liczba kropli nie mówi, ile jodu zawiera porcja. W populacjach o nadmiernej podaży jodu iloraz szans niedoczynności tarczycy był wyższy niż przy podaży prawidłowej (Katagiri i in., PLoS ONE, 2017). Dawkę ustala lekarz.
Czy nadmiar jodu szkodzi tarczycy?
W przeglądzie systematycznym obejmującym 50 prac populacje o nadmiernej podaży jodu miały jawną niedoczynność tarczycy z ilorazem szans 2,78, a subkliniczną z ilorazem 2,03 wobec populacji o podaży prawidłowej. Jakość dowodów autorzy ocenili jako niską, ale oba wyniki wskazywały ten sam kierunek.
Czy Polacy mają niedobór jodu?
Badanie z 2017 roku wykazało prawidłowe zaopatrzenie u dzieci w wieku szkolnym, a więc w populacji ogólnej, natomiast niedobór według kryteriów WHO u kobiet w ciąży i karmiących piersią. Obowiązkowe jodowanie soli poprawiło sytuację ogólną, lecz nie pokryło potrzeb tych dwóch grup.
Ile jodu zawierają produkty z wodorostami?
Ich zawartość bywa nieznana i bardzo zmienna. W analizie 224 produktów z wodorostami tylko 10% podawało zawartość jodu, a mediana dla porcji wyniosła 585 µg przy rozstępie międzykwartylowym od 105 do 2520 µg. Dwadzieścia sześć produktów mogło doprowadzić do przekroczenia europejskiej górnej granicy (Bouga i Combet, Foods, 2015).
Preparaty z jodem są w kategorii suplementy; przy chorobach tarczycy wybór preparatu i dawkę ustala lekarz.
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-11-09







