
Yerba mate właściwości: kofeina, teobromina i ryzyko gorącego naparu
Yerba mate ma kofeinę i teobrominę, a L-teaniny śladowe ilości. Co pokazują badania o antyoksydantach, cholesterolu i temperaturze picia.
Yerba mate to napar z kofeiną, z którym wiążą się dwa pytania: czy pobudza łagodniej niż kawa i czy jest rakotwórczy. Pomiary opublikowane w 2024 roku pokazują, że L-teaniny jest w naparze około tysiąc razy mniej niż kofeiny, więc nie ona mogłaby tłumaczyć łagodniejsze pobudzenie. Ostrzeżenie IARC z 2016 roku nie dotyczy zaś yerby jako rośliny, tylko temperatury, w jakiej pije się dowolny napój. Poniżej: co pokazują badania nad składem, cholesterolem i masą ciała, czego nie pokazują i od czego zależy jedyne udokumentowane ryzyko.
KLUCZOWE INFORMACJE
• Napar zawiera L-teaninę, ale około tysiąc razy mniej niż kofeiny (Płatkiewicz i in., Antioxidants, 2024).
• IARC uznała za prawdopodobnie rakotwórcze napoje powyżej 65 °C, nie samą yerbę.
• Metaanaliza siedmiu badań nie wykazała wpływu mate na lipidy (Masson i in., 2022).
• Napar zimny ma średnio dwa razy mniej związków czynnych niż gorący.
Co to za roślina i skąd pochodzi yerba mate?
Yerba mate to napar z liści Ilex paraguariensis, drzewa z rodziny ostrokrzewowatych rosnącego w subtropikalnych lasach Ameryki Południowej, przede wszystkim w Paragwaju i Argentynie. Zebrane liście blanszuje się i suszy, a potem miele. Powstaje granulat o różnej grubości: im drobniejszy, tym mocniejszy i bardziej gorzki napar.
Zwyczaj picia mate wywodzi się od ludów Guarani i rozszedł się po kontynencie w czasach kolonialnych. Do Europy trafił późno.
Heck i de Mejia (Journal of Food Science, 2007) zebrali w przeglądzie to, co o tej roślinie wiadomo. Według ich streszczenia yerba mate działa pobudzająco na ośrodkowy układ nerwowy, ma wysoką zdolność antyoksydacyjną i chroni DNA przed utlenianiem w warunkach laboratoryjnych. W tym samym streszczeniu autorzy piszą jednak, że napar wiązano zarówno z zapobieganiem niektórym nowotworom, jak i z ich powstawaniem. To napięcie ciągnie się przez całą literaturę o mate i wraca w dalszej części tekstu.
Większość ustaleń o yerba mate pochodzi z badań laboratoryjnych i z obserwacji populacyjnych, a nie z prób klinicznych. Próby u ludzi opisane niżej nie wykazały wpływu na lipidy ani wzrostu wydatku energetycznego.
Czy mateina to co innego niż kofeina?
Nie. „Mateina” to nazwa handlowa, nie osobny związek chemiczny. Cząsteczka jest identyczna z kofeiną i działa tym samym mechanizmem: blokuje receptory adenozynowe, przez co odsuwa uczucie senności. Żadna analiza chemiczna nie wyodrębniła w yerbie substancji, która byłaby „łagodniejszą wersją” kofeiny.
Skąd zatem wrażenie innego pobudzenia? Najbardziej prawdopodobnym wyjaśnieniem jest druga metyloksantyna obecna w naparze, czyli teobromina, ta sama, którą zna się z kakao. W pomiarach Płatkiewicz i współpracowników (Antioxidants, 2024) jej stężenie w gorących naparach mieściło się w zakresie 4,3-51 µg/ml, a kofeiny 10-31 µg/ml. Autorzy zwracają uwagę, że teobrominy bywało więcej niż kofeiny, wbrew temu, czego spodziewali się po wcześniejszej literaturze.
To ma znaczenie praktyczne, bo teobromina działa słabiej i dłużej. Napar, w którym jest jej porównywalnie dużo, daje inny przebieg pobudzenia niż espresso, w którym praktycznie jej nie ma. Drugim czynnikiem jest sposób picia: kalebasę pije się małymi porcjami przez godzinę lub dwie, a kawę wypija się w kilka minut. Rozłożona dawka daje płaską krzywą niezależnie od tego, co dokładnie w niej siedzi.
Ilość kofeiny w kalebasie zależy od proporcji suszu do wody, grubości mielenia i liczby dolewek, więc jedna liczba miligramów dla naparu nie istnieje. Na odczuwany efekt mocniej wpływa indywidualna tolerancja na kofeinę niż różnica między napojami.
Ile L-teaniny jest w naparze z yerba mate?
Śladowe ilości. Zespół Płatkiewicz zmierzył L-teaninę w naparach z yerba mate metodą chromatografii sprzężonej ze spektrometrią mas i uzyskał 0,007-0,028 µg/ml w naparach gorących oraz 0,006-0,022 µg/ml w zimnych. To stężenie około tysiąc razy niższe od kofeiny w tych samych próbkach.
Różnica rzędu wielkości przesądza sprawę. Badania nad połączeniem L-teaniny z kofeiną podają porcje mierzone w miligramach, a litr naparu z mate dostarcza mikrogramy. Wyjaśnienie, że L-teanina z yerby wygładza działanie kofeiny tak jak w zielonej herbacie, nie ma pokrycia w tych pomiarach. Sam aminokwas w naparze jest, tylko w ilości bez znaczenia fizjologicznego.
| Związek | Napar gorący (µg/ml) | Napar zimny (µg/ml) |
|---|---|---|
| Kofeina | 10-31 | 1,7-13 |
| Teobromina | 4,3-51 | 1,3-27 |
| L-teanina | 0,007-0,028 | 0,006-0,022 |
Działanie samej L-teaniny w połączeniu z kofeiną opisuje osobny wpis o tym połączeniu. Napar z mate nie jest drogą do tego efektu.
Czy yerba mate ma więcej antyoksydantów niż zielona herbata?
Yerba mate ma wysoką zdolność antyoksydacyjną, ale żadna z prac cytowanych tutaj nie zestawia jej liczbowo z zieloną herbatą. Przegląd Hecka i de Mejii opisuje ochronę DNA przed utlenianiem oraz hamowanie peroksydacji lipoprotein w warunkach laboratoryjnych. Nie stawia yerby na skali obok innych naparów.
Dominującą grupą związków są w mate kwasy chlorogenowe i inne pochodne kwasu kawowego, a nie katechiny, które przeważają w Camellia sinensis. To dwie różne rodziny polifenoli o różnym przebiegu wchłaniania, więc zestawianie ich jedną liczbą jest mylące niezależnie od tego, jaka to liczba.
Rozstrzygające jest zresztą co innego niż zawartość w naparze. Gómez-Juaristi i współpracownicy (Food Chemistry, 2018) prześledzili losy polifenoli mate u ludzi i zidentyfikowali ponad 34 metabolity w płynach ustrojowych. Z całej porcji przyjętych związków fenolowych w moczu pojawiło się 13,2 procent. Aż 81 procent wydalonych metabolitów miało pochodzenie mikrobiologiczne, czyli powstało dopiero w jelicie grubym. Polifenole yerby są więc częściowo biodostępne i głęboko przerabiane przez mikrobiotę, zanim cokolwiek zdziałają.
Mate i zielona herbata dostarczają więc innych zestawów związków. Metabolizm katechin z zielonej herbaty opisano osobno, bo przebiega inaczej.
Czy yerba mate obniża cholesterol i wspomaga odchudzanie?
Według metaanalizy z 2022 roku nie. Masson i współpracownicy (Plant Foods for Human Nutrition, 2022) zebrali trzynaście badań, a siedem z nich, obejmujących 378 osób, poddali analizie ilościowej. Nie znaleźli różnicy w cholesterolu całkowitym, frakcji LDL, frakcji HDL ani w trójglicerydach między grupami pijącymi mate a kontrolnymi.
Autorzy piszą wprost, że wyniki pojedynczych badań były sprzeczne, i zastrzegają, że opierają się na małych, niekonkluzywnych próbach. To ważne zastrzeżenie w obie strony: metaanaliza nie dowodzi, że mate na lipidy nie działa, dowodzi, że dotychczasowe badania tego nie pokazały. Obniżenie LDL o kilka procent nie ma jednak oparcia w tej zbiorczej analizie.
Z odchudzaniem jest podobnie. Martinet, Hostettmann i Schutz (Phytomedicine, 1999) podali osobom bez otyłości dwanaście preparatów roślinnych reklamowanych jako wspomagające odchudzanie i zmierzyli u nich wydatek energetyczny. Po żadnym z nich nie odnotowali istotnego wzrostu wydatku energetycznego. Jedyną zmianą był spadek współczynnika oddechowego po wyciągu z mate, co oznacza przesunięcie w stronę utleniania tłuszczów, a nie przyspieszenie metabolizmu.
Ten jeden pomiar nie jest dowodem działania termogenicznego, bo praca, z której pochodzi, nie odnotowała wzrostu wydatku energetycznego. Ten wzorzec powtarza się w całej kategorii spalaczy tłuszczu.
Przed czym ostrzegła IARC w sprawie gorących napojów?
W 2016 roku Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem zaklasyfikowała picie bardzo gorących napojów, czyli o temperaturze powyżej 65 °C, jako prawdopodobnie rakotwórcze dla ludzi (grupa 2A), w związku z rakiem przełyku. W tej samej ocenie kawę przeniesiono do grupy 3, czyli nieklasyfikowalnej pod względem rakotwórczości.
Rozstrzygnięcie dotyczy temperatury, nie napoju. Dyrektor agencji podsumował to zdaniem, że odpowiedzialna wydaje się temperatura, a nie same napoje. Podstawą były badania z Chin, Iranu, Turcji i Ameryki Południowej, w których ryzyko raka przełyku rosło wraz z temperaturą picia. Ocenę opisali Loomis i współpracownicy w Lancet Oncology (2016).
Yerba mate nie trafiła na listę jako roślina. Trafiło tam picie dowolnego napoju o temperaturze powyżej 65 °C. Tradycyjny sposób podawania mate sprzyja takiej ekspozycji: gorący napar sączy się przez rurkę małymi łykami, codziennie, przez lata. Ten sam mechanizm dotyczy herbaty i kawy pitych w takiej temperaturze.
Klasyfikacja 2A mówi o wiarygodności związku, a nie o jego sile. Nie odpowiada na pytanie, ile takich napojów trzeba wypić, żeby ryzyko wzrosło mierzalnie, i agencja to zastrzega. Obejmuje ona napoje powyżej 65 °C, więc napój chłodniejszy nie mieści się w tej ocenie.
Czym różni się gorący napar od zimnego tereré?
Temperaturą, a przez nią składem. Tereré, czyli paragwajska zimna wersja naparu, nie niesie ryzyka termicznego opisanego wyżej. Ma jednak koszt. W pomiarach Płatkiewicz i współpracowników (Antioxidants, 2024) napary zimne zawierały średnio dwa razy mniej związków czynnych niż gorące. Różnica dotyczyła zarówno alkaloidów, jak i polifenoli. Autorzy zaobserwowali przy tym, że w wersji zimnej dodatki ziołowe i owocowe podnosiły aktywność antyoksydacyjną wyraźniej niż w wersji gorącej.
Gorący napar daje więc mocniejszy ekstrakt, a zimny słabszy, ale bez ryzyka termicznego.
Kto powinien uważać z yerba mate?
Przede wszystkim osoby, które i tak muszą pilnować kofeiny. Napar dostarcza jej realną porcję, więc ograniczenia obowiązujące dla kawy stosują się także tutaj. Poniższa lista zbiera sytuacje wymagające ostrożności albo rozmowy z lekarzem.
- Ciąża: EFSA w opinii z 2015 roku uznała, że spożycie kofeiny ze wszystkich źródeł do 200 mg dziennie nie budzi obaw o bezpieczeństwo płodu. Mate wlicza się do tej puli razem z kawą, herbatą i czekoladą.
- Zaburzenia rytmu serca: kofeina bywa wyzwalaczem kołatań u osób predysponowanych. Przy migotaniu przedsionków decyzję o regularnym piciu warto skonsultować z kardiologiem.
- Stała farmakoterapia: metabolizm kofeiny przebiega przez enzym CYP1A2, więc leki wpływające na ten szlak zmieniają jej działanie. Farmaceuta sprawdzi to na podstawie listy przyjmowanych leków.
- Refluks i choroba wrzodowa: napar pobudza wydzielanie kwasu żołądkowego podobnie jak kawa.
- Picie bardzo gorące: to jedyne ryzyko swoiste dla mate, opisane we wcześniejszej sekcji, i jedyne, które zależy wyłącznie od temperatury napoju.
Najczęściej zadawane pytania
Czy mateina to co innego niż kofeina?
Nie. To ta sama cząsteczka, a nazwa jest wyłącznie handlowa. Za odczuwaną różnicę odpowiada raczej teobromina, której w naparze bywa więcej niż kofeiny, oraz sposób picia małymi porcjami przez dłuższy czas. Żadna analiza nie wyodrębniła w yerbie osobnego, łagodniejszego alkaloidu.
Ile L-teaniny jest w naparze z yerba mate?
Około tysiąc razy mniej niż kofeiny. Płatkiewicz i współpracownicy (Antioxidants, 2024) zmierzyli 0,007-0,028 µg/ml w naparach gorących. Badania nad L-teaniną operują porcjami w miligramach, więc mikrogramy z naparu nie tłumaczą efektu spokojnego skupienia.
Czy yerba mate obniża cholesterol?
Zbiorcza analiza tego nie potwierdza. Masson i współpracownicy (Plant Foods for Human Nutrition, 2022) zebrali siedem badań z 378 uczestnikami i nie znaleźli różnicy w cholesterolu całkowitym, LDL, HDL ani w trójglicerydach. Autorzy zastrzegają, że dotychczasowe próby były małe i dawały sprzeczne wyniki.
Czy yerba mate jest rakotwórcza?
IARC zaklasyfikowała w 2016 roku jako prawdopodobnie rakotwórcze picie napojów o temperaturze powyżej 65 °C, niezależnie od tego, co się pije. Kawę przeniesiono wtedy do grupy nieklasyfikowalnej. Ryzyko wiąże się z temperaturą i wieloletnim powtarzaniem, nie z samą rośliną.
Czy tereré jest zdrowszy od gorącego naparu?
Jest bezpieczniejszy termicznie i słabszy chemicznie. W cytowanych pomiarach napary zimne zawierały średnio dwa razy mniej związków czynnych niż gorące. Zimna wersja usuwa więc jedyne udokumentowane ryzyko, ale dostarcza mniej alkaloidów i polifenoli w tej samej objętości.
Kto nie powinien pić yerba mate?
Ograniczenia są takie jak przy kawie i wynikają z zawartości kofeiny. Dotyczą ciąży, zaburzeń rytmu serca, refluksu oraz stałej farmakoterapii wpływającej na enzym CYP1A2. EFSA przyjmuje dla kobiet w ciąży próg 200 mg kofeiny dziennie ze wszystkich źródeł łącznie.
Wyciąg z yerba mate i inne wyciągi roślinne w płynie są w kategorii ekstrakty roślinne.
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki lub masz schorzenia przewlekłe, skonsultuj zastosowanie suplementów lub ziół ze specjalistą.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-06-22 · Aktualizacja: 2026-11-09







