Odmiany na noc: dlaczego żadne badanie nie potwierdza tej etykiety

Co mówią badania o odmianach opisywanych jako nocne?

Żadne. Nie ma pracy klinicznej, która porównałaby susz
nazwany nocnym z jakimkolwiek innym pod względem snu, bo pora doby
nie jest wskazaniem medycznym ani cechą zapisywaną w rejestrze.
Istnieją natomiast badania nad samą etykietą: sprawdzały,
czy podział na sativę oraz indicę cokolwiek w roślinie
rozdziela.

Punktem wyjścia jest praca opublikowana w 2021 roku w czasopiśmie
Nature Plants (PMID:34650264). Zestawiono w niej ponad sto próbek konopi,
oznaczając w każdej zawartość terpenów oraz
kannabinoidów i odczytując genom w ponad 100 000 miejsc
polimorficznych. Próbki noszące etykietę sativa oraz te
z etykietą indica okazały się w skali całego genomu
nieodróżnialne. Z etykietą wiązała się natomiast
zmienność garstki związków lotnych, których
stężenie zależy od wariantów w skupiskach genów syntaz
terpenowych. To obserwacja materiału roślinnego, a nie eksperyment
z udziałem pacjentów, więc mówi o roślinie, nie o tym,
co dzieje się po podaniu.

Podobny obraz dała wcześniejsza praca z 2015 roku w PLOS ONE
(PMID:26308334). Odczytano w niej 14 031 miejsc polimorficznych, a
materiał obejmował 81 próbek konopi odurzających oraz 43
próbki konopi włóknistych. Zgodność między
strukturą genetyczną a deklarowanym pochodzeniem od sativy albo indiki
wypadła umiarkowanie, a nazwy odmian często nie odpowiadały
odrębnej tożsamości genetycznej. Najbardziej wymowny jest wynik
uboczny: konopie włókniste wypadły genetycznie bliżej
roślin typu indica niż roślin typu sativa. Skoro para nazw nie
porządkuje nawet samego gatunku, tym mniej może porządkować
porę doby, do której wytwórca przypisuje susz.

Skąd wzięła się kategoria odmiany na noc?

Z handlu, nie z medycyny. Etykieta nocna jest młodszą wersją
pary sativa oraz indica: sprzedawcy przypisali indice wieczorne wyciszenie, a
sativie dzienną pobudkę, po czym opis przeszedł do kart
produktów i do rozmów pacjentów. Nazwa opisuje więc
obietnicę sprzedawcy, a nie zmierzoną cechę rośliny.

Widać to na danych, których sami używamy przy profilach.
W bazie budcare.pl, z której bierzemy profile, stoi 146 opisów
obejmujących 85 nazw odmian. Każdy opis niesie etykietę genetyki
oraz osobną etykietę domniemanego działania. Te dwie rubryki niemal się pokrywają:
spośród 41 pozycji oznaczonych jako indica aż 40 nosi znacznik
działania relaksującego, a wszystkie 19 pozycji oznaczonych jako
sativa nosi znacznik pobudzający. Żadna pozycja sativy nie dostała
znacznika relaksującego. Taki rozkład nie jest wynikiem pomiaru, tylko
skutkiem tego, że druga rubryka została wyprowadzona z pierwszej.
Etykieta nocna powiela w ten sposób samą siebie i wygląda przy
tym na potwierdzoną.

Ta sama mechanika stoi za drugą połową pary, którą
opisujemy w osobnym tekście o odmianach dziennych. Obie etykiety mają jedno
źródło oraz jedną słabość: powstały po
to, żeby skrócić rozmowę w punkcie sprzedaży, a nie po
to, żeby streścić wynik pomiaru. W polskiej aptece susz jest
zresztą opisany nazwą pozycji rejestrowej oraz wytwórcą, a
pory doby nie ma tam w ogóle.

Czy etykiety handlowe zgadzają się z chemią próbek?

Częściowo i nieregularnie. Sprawdzała to praca z 2022 roku
w PLOS ONE (PMID:35588111), w której zmierzono zawartość
kannabinoidów oraz terpenów w próbkach handlowych z sześciu
amerykańskich stanów. Powtarzalne chemotypy dają się w tym
materiale wyodrębnić, tyle że nazwy używane w
sprzedaży nie trzymają się ich konsekwentnie.

Część etykiet trafia w określony chemotyp
częściej, niż wynikałoby to z przypadku, ale nigdy
wyłącznie. Autorzy nazywają rzecz po imieniu: systemy
nazewnictwa bywają oderwane od chemicznej rzeczywistości
opisywanego materiału. Model jest tu opisowy, to przekrój rynku,
a nie próba kliniczna, więc o odczuciach pacjenta nie rozstrzyga
w żadną stronę.

Dla pytania o noc ma to konsekwencję bardzo praktyczną. Nawet
gdyby ktoś wykazał, że określony chemotyp coś robi ze
snem, nazwa handlowa i tak nie przeniosłaby tej wiedzy do apteki, bo nie
odsyła do chemotypu w sposób pewny. Między nazwą a
składem stoi więc sito o dużych oczkach, a między
składem a snem nie postawiono dotąd żadnego pomiaru u
człowieka. Polski rynek nie jest tu wyjątkiem, choć jest znacznie mniejszy:
pozycja rejestrowa niesie nazwę wytwórcy oraz deklarowaną zawartość, a nie
oznaczenie chemotypu, więc sprawdzalne pozostaje wyłącznie to, co wytwórca
zapisał dla konkretnej partii.

Co wykazała metaanaliza o kannabinoidach i śnie?

Umiarkowaną poprawę oceny wystawianej przez samego pacjenta, przy
bardzo dużym rozrzucie wyników i wyłącznie dla
preparatów o znanej dawce. Przegląd systematyczny z metaanalizą
sześciu badań z randomizacją, obejmujących 1077
uczestników, opublikowany w 2025 roku w Sleep Medicine Reviews
(PMID:40929927), nie badał żadnej odmiany z nazwy.

Wobec placebo kannabinoidy poprawiły subiektywną
jakość snu o 0,53 odchylenia standardowego, a przedział
ufności policzony na poziomie 95 procent biegł od 0,03 do 1,02.
Wśród uczestników, u których rozpoznano bezsenność albo
zły sen, poprawa wyniosła 0,60 przy przedziale od 0,09 do 1,11. Dolne krańce obu
przedziałów leżą tuż przy zerze, więc liczba
dodatnia nie oznacza tutaj efektu pewnego ani dużego.

Rozbicie na rodzaje preparatu mówi więcej niż wynik
zbiorczy. Wynik podniosły te preparaty, które zawierały nie tylko
sam kannabidiol: 0,82, a przedział biegł od 0,24 do 1,40. Sam kannabidiol nie dał efektu istotnego
statystycznie, bo jego wynik 0,13 rozciągał się od minus 0,38
do 0,65, a więc obejmował także pogorszenie.
Niejednorodność wyników między badaniami
sięgała 88 do 89 procent, co znaczy, że
uśrednianie zaciera realne różnice między nimi.

Stąd granica, której z tej metaanalizy przesunąć
się nie da. Nie opublikowano badania porównującego odmianę opisaną jako nocna z jakąkolwiek inną pod względem snu. Dowód na wpływ kannabinoidów na sen dotyczy preparatów o znanej dawce, a nie nazw odmian, i sam w sobie jest niejednorodny. Etykieta nocna opiera się na parze sativa i indica, która w badaniach genomowych nie rozdziela roślin, więc nie ma czym przenieść informacji o działaniu z nazwy na pacjenta. Sam dowód na sen rozkładamy na
czynniki w osobnym tekście.

Jakie cechy odmiany mają tu znaczenie?

Mierzalne są dwie: chemotyp, czyli zawartość
kannabinoidów w danej pozycji rejestrowej, oraz profil terpenowy partii.
Obie da się oznaczyć w laboratorium i obie bywają podawane przez
wytwórcę. Żadnej z nich nie powiązano jednak z
jakością snu u człowieka w badaniu, które
mierzyłoby ten związek wprost.

Praca z Nature Plants pokazała, że etykieta rzeczywiście idzie
w parze ze składem lotnym, tyle że współwystępowanie
nie jest tożsame z działaniem. Zmienność
dotyczyła niewielkiej grupy związków, a jej podłoże
leży w skupiskach genów syntaz terpenowych. Między tym pomiarem
a snem pacjenta brakuje ogniwa: nikt nie sprawdził w badaniu z
randomizacją, czy przesunięcie profilu lotnego w jedną albo w
drugą stronę zmienia cokolwiek w zasypianiu.

Udziałów procentowych poszczególnych składników
profilu nie podajemy w tym serwisie w ogóle, bo mianownik bywa inny w
każdym źródle. Policzyliśmy to na własnej kopii bazy
budcare.pl: ze 145 pozycji z podanym profilem tylko 12 sumuje się do stu,
67 nie dochodzi nawet do osiemdziesięciu, sześć przekracza sto,
a najwyższa suma sięga 125. Liczba, która raz znaczy udział
w całości, a raz udział w tym, co akurat oznaczono, nie nadaje
się do porównywania odmian między sobą, a tym bardziej do
wnioskowania o nocy.

O czym decyduje lekarz, a o czym pacjent?

Lekarz o wszystkim, co dotyczy leczenia: o tym, czy susz konopny w
ogóle wchodzi w grę, o wyborze pozycji rejestrowej, o dawce oraz o
drodze podania. Pacjentowi zostaje rzetelne opisanie własnych
objawów i pełnej listy przyjmowanych leków. Wybór etykiety
nocnej nie jest tu osobną decyzją terapeutyczną.

W Polsce susz konopny należy do kategorii dostępności Rpw,
czyli trafia do pacjenta wyłącznie z przepisu lekarza, po osobistym
zbadaniu, na recepcie wystawianej w osobnym trybie. Nie jest suplementem ani
towarem, który wolno dobierać po opisie na stronie. Z tego powodu
nie znajdzie się tutaj zdania w rodzaju „na sen weź tę
odmianę”: byłoby to zalecenie terapeutyczne wystawione bez
znajomości pacjenta, a przy surowcu z tej kategorii także reklama
produktu leczniczego kierowana do publicznej wiadomości.

Rozmowa z lekarzem zyskuje na konkrecie, gdy pacjent przynosi opis
własnego snu: ile trwa zasypianie, ile razy w nocy się budzi, jak
wygląda funkcjonowanie następnego dnia. Tych danych żadna nazwa
handlowa nie zastąpi. Lekarz porównuje przy tym susz z innymi
możliwościami leczenia, a nie odmianę z odmianą. Samą
ścieżkę formalną opisaliśmy w tekście o tym,
jak wygląda proces uzyskania recepty.

Jakie działania niepożądane zgłaszano przy stosowaniu konopi w tym wskazaniu?

Żadnych osobno, bo dla odmian opisywanych jako nocne nie prowadzono
badań, więc nie ma z czego zebrać zgłoszeń. Cytowana
tu metaanaliza o subiektywnej jakości snu raportowała
skuteczność, a nie bezpieczeństwo, i nie sposób
odczytać z niej częstości pojedynczego objawu przy konkretnym
suszu.

Zgłoszenia o działaniach niepożądanych zbiera się dla produktu leczniczego z numerem serii, a nie dla nazwy odmiany, więc poniższe dotyczy suszu konopnego jako grupy surowców. Powtarzają się przede wszystkim suchość w jamie ustnej, przekrwienie oczu oraz przyspieszenie akcji serca. Rzadziej opisywane są zawroty głowy przy szybkiej pionizacji, ospałość w ciągu dnia i przejściowe pogorszenie pamięci świeżej, a także niepokój nasilający się wraz z dawką. Osobną sprawą są leki przyjmowane równolegle, zwłaszcza uspokajające i wpływające na krzepnięcie: ich ocena wymaga znajomości całej listy preparatów, nie opisu rośliny. Częstości tych objawów nie podajemy liczbowo, bo publiczne zestawienia dla suszu konopnego w Polsce nie rozdzielają ich na poszczególne produkty.

Etykieta nocna nie przesuwa tego obrazu w żadną stronę, bo
nie jest cechą surowca, tylko opisem sprzedażowym. Jeśli po
suszu pojawia się ospałość w ciągu dnia albo
niepokój, informacja o tym trafia do lekarza prowadzącego oraz do
zgłoszenia działania niepożądanego, a nie do oceny nazwy
odmiany. Nazwa nie ma numeru serii, więc nie ma też adresata,
który mógłby cokolwiek z takim zgłoszeniem
zrobić.

Co da się sprawdzić w opisie suszu zamiast etykiety nocnej?

Nazwę pozycji rejestrowej, wytwórcę oraz to, co ten
wytwórca zadeklarował dla konkretnej partii suszu. Te informacje
mają adresata i numer, więc dają się sprawdzić u
źródła. Pora doby wpisana w nazwę handlową nie ma ani
adresata, ani numeru, a bywa najbardziej widoczną częścią
opisu w internecie.

Skład dostępnego asortymentu przesuwa się z miesiąca na
miesiąc, bo pozycje rejestrowe pojawiają się i znikają razem
z pozwoleniami oraz dostawami. Nazwa, która stała w aptece zimą,
latem bywa nieosiągalna, a wraca później pod innym
wytwórcą i z inną deklaracją. Aktualny stan prowadzimy w
zestawieniu odmian dostępnych w polskich aptekach,
a wyroby bez recepty, których żadne z tych badań nie obejmowało, stoją
w odrębnym dziale sklepu.

Ostatni wiersz jest tu sednem sprawy: trzy pierwsze pozycje mają
wystawcę, do którego można się odwołać, a
czwarta nie ma go wcale. Kto porządkuje sobie susz według pory doby,
porządkuje go według cudzej konwencji handlowej, a nie według
czegokolwiek, co zostało oznaczone.

Zostaje jeszcze droga podania, która o przebiegu wieczoru rozstrzyga
wyraźniej niż nazwa: waporyzacja oraz połknięcie dają
zupełnie inny przebieg w czasie, a ustala to lekarz prowadzący razem
z pacjentem. Jak czytać sam opis odmiany, rozkładamy na
części w przewodniku o genetyce i terpenach.

Najczęściej zadawane pytania

Czy odmiana opisana jako nocna działa nasennie?

Nie wykazano tego w żadnej pracy. Nocność jest opisem handlowym, a nie cechą oznaczaną w laboratorium ani wskazaniem, dla którego prowadzi się badania kliniczne. Susz nazwany nocnym nie został porównany pod względem snu z żadnym innym.

Czy indica jest odmianą nocną, a sativa dzienną?

To rozróżnienie nie ma oparcia w genomie. Analiza ponad stu próbek z odczytem ponad 100 000 miejsc polimorficznych nie rozdzieliła próbek opisanych obiema etykietami w skali całego genomu.

Czy metaanaliza o kannabinoidach i śnie dotyczy suszu z apteki?

Nie wprost. Objęła preparaty o znanej dawce w sześciu badaniach z randomizacją i 1077 uczestnikach, a nie susz opisany nazwą odmiany. Niejednorodność wyników sięgała tam 88 do 89 procent.

Czy sam kannabidiol poprawiał sen w tej metaanalizie?

Nie w sposób istotny statystycznie. Jego wynik wyniósł 0,13, a przedział rozciągał się od minus 0,38 do 0,65, obejmował więc także brak zmiany oraz pogorszenie.

Czy susz konopny można kupić bez recepty?

Nie. Należy on do kategorii dostępności Rpw, więc trafia do pacjenta wyłącznie z przepisu lekarza, po osobistym zbadaniu. O sposobie podania rozstrzyga lekarz prowadzący, nie opis na stronie.

Po czym poznać, że opis odmiany obiecuje więcej, niż wykazano?

Po tym, że przypisuje nazwie skutek u człowieka. Żadna nazwa handlowa nie była porównywana z inną w badaniu, więc zdanie o tym, co dana odmiana robi z nocą, wykracza poza dowód.

Susz konopny jest surowcem farmaceutycznym wydawanym z przepisu lekarza w kategorii Rpw. Materiał ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady lekarskiej ani konsultacji z farmaceutą.

Tekst redakcyjny: redakcja ubucha.pl.