
Neuroplastyczność i BDNF: dlaczego psychodeliki nazywa się psychoplastogenami
Czym są psychoplastogeny, jak psychodeliki wiążą się z receptorem TrkB i co to zmienia w rozumieniu depresji. Przegląd badań z Nature Neuroscience i Science.
Przez dziesięciolecia psychiatria opisywała depresję głównie jako zaburzenie równowagi neuroprzekaźników. Dane z ostatnich kilkunastu lat przesunęły punkt ciężkości gdzie indziej: ku połączeniom między neuronami i ku białku, które te połączenia utrzymuje. Kiedy w 2023 roku okazało się, że psychodeliki wiążą się bezpośrednio z receptorem tego białka, w obiegu pojawiło się określenie psychoplastogeny. Te substancje stosuje się wyłącznie w warunkach klinicznych i pod nadzorem lekarza, a decyzja o leczeniu depresji należy do specjalisty.
KLUCZOWE INFORMACJE
• LSD i psylocyna wiążą się z TrkB, tysiąckrotnie silniej niż inne leki przeciwdepresyjne (Moliner i wsp., 2023).
• Efekty u myszy zależały od TrkB, a nie od 5-HT2A.
• Depresja wiąże się z ubytkiem synaps w korze przedczołowej i hipokampie (Duman i Aghajanian, 2012).
• Esketamina to pierwszy lek nowej klasy zatwierdzony przez FDA (Kim i wsp., 2019).
Czym jest neuroplastyczność i co łączy ją z depresją?
Neuroplastyczność to zdolność układu nerwowego do zmiany struktury i sposobu działania pod wpływem doświadczenia. W kontekście depresji chodzi przede wszystkim o jej wymiar strukturalny, czyli o liczbę i trwałość połączeń synaptycznych, a nie o samo stężenie przekaźników w szczelinie synaptycznej.
Badania podstawowe i kliniczne pokazują, że depresja wiąże się ze zmniejszeniem objętości obszarów mózgu regulujących nastrój i procesy poznawcze, w tym kory przedczołowej i hipokampa, oraz z ubytkiem połączeń synaptycznych w tych okolicach. Leki przeciwdepresyjne potrafią te ubytki zablokować albo odwrócić, choć typowe preparaty mają ograniczoną skuteczność, a na odpowiedź trzeba czekać tygodniami lub miesiącami.
Z tych obserwacji wyrosła hipoteza synaptogenna: depresja bywa opisywana nie tylko jako zaburzenie przekaźnictwa, lecz także jako choroba utraconych połączeń, a celem leczenia byłoby ich przywrócenie. Autorzy tej propozycji podkreślają znaczenie homeostatycznej kontroli nad połączeniami w obwodach odpowiadających za nastrój. To przesunięcie akcentu tłumaczy, dlaczego badacze zaczęli szukać substancji działających na strukturę synaps, a nie wyłącznie na dostępność neuroprzekaźników. Praktyczne następstwa tego zwrotu opisuje szerzej tekst o receptorze 5-HT2A i włączaniu plastyczności mózgu.
Czym jest BDNF i dlaczego mózg go potrzebuje?
BDNF, czyli mózgowy czynnik neurotroficzny, to białko oczyszczone po raz pierwszy w 1982 roku. Od tego czasu zgromadzono obszerne dane wskazujące na jego rolę w rozwoju mózgu, w jego fizjologii i w patologii, a niezależnie od tych funkcji uznaje się je za niezbędne dla molekularnych mechanizmów plastyczności synaptycznej.
Sposób działania jest tu ważniejszy niż sama nazwa. Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym zależne od aktywności zachodzą, jak się przyjmuje, dzięki temu, że BDNF modyfikuje przekaźnictwo synaptyczne, szczególnie w hipokampie i w korze nowej. To dokładnie te okolice, których dotyczy ubytek synaps w depresji, i stąd bierze się powiązanie obu wątków.
Zależność ta nie jest jednak prostoliniowa. Patologiczne poziomy plastyczności zależnej od BDNF wiąże się między innymi z padaczką i z utrwalaniem bólu przewlekłego, a więc więcej nie zawsze znaczy lepiej. Jednocześnie właściwości troficzne tego białka są punktem wyjścia do poszukiwania terapii w chorobach neurodegeneracyjnych i w zaburzeniach neuropsychiatrycznych (Binder i Scharfman, Growth Factors, 2004). Białko działa przez receptor TrkB.
Co wykazało badanie o bezpośrednim wiązaniu psychodelików do TrkB?
Praca opublikowana w 2023 roku w Nature Neuroscience wykazała, że dietyloamid kwasu lizergowego oraz psylocyna, czyli czynny metabolit psylocybiny, wiążą się bezpośrednio z TrkB, receptorem dla BDNF. Powinowactwo okazało się tysiąckrotnie wyższe niż powinowactwo innych leków przeciwdepresyjnych, a miejsce wiązania leży w domenie przezbłonowej dimerów receptora.
Autorzy pokazali też, że miejsca wiązania psychodelików i klasycznych leków przeciwdepresyjnych są odrębne, choć częściowo się pokrywają. Najmocniejszy wniosek dotyczy jednak zależności przyczynowej. Wpływ psychodelików na sygnalizację neurotroficzną, na plastyczność i na zachowanie przypominające działanie przeciwdepresyjne u myszy zależał od wiązania z TrkB oraz od wzmocnienia sygnalizacji endogennego BDNF, a nie od pobudzenia receptora serotoninowego 5-HT2A.
Rozdzielenie tych dwóch szlaków ma konsekwencję, którą autorzy nazywają wprost. Wywoływane przez LSD u myszy potrząsanie głową, czyli behawioralny odpowiednik działania psychodelicznego, zależało od 5-HT2A i nie zależało od wiązania z TrkB. Skoro efekt terapeutyczny i efekt psychodeliczny biegną osobnymi drogami, można próbować rozdzielić je także w cząsteczce. Autorzy sugerują, że dodatnie modulatory allosteryczne TrkB o wysokim powinowactwie i pozbawione aktywności wobec 5-HT2A mogłyby zachować potencjał przeciwdepresyjny psychodelików bez działania halucynogennego.
Czy psychoplastogeny to osobna klasa substancji?
Ta sama praca z 2023 roku podważa ostry podział między psychoplastogenami a tradycyjnymi lekami przeciwdepresyjnymi, i to w zdaniu wprowadzającym. Autorzy przypominają własne wcześniejsze doniesienie, zgodnie z którym farmakologicznie różnorodne leki przeciwdepresyjne, w tym fluoksetyna i ketamina, działają właśnie przez wiązanie z TrkB.
Jeśli tak, to psychodeliki nie odkryły nowego mechanizmu, lecz trafiają w ten sam cel znacznie celniej. Różnicą nie jest odrębna klasa działania, tylko powinowactwo, i to o trzy rzędy wielkości. To skromniejsza teza, ale lepiej odpowiada danym i wyjaśnia, dlaczego autorzy nazywają TrkB wspólnym pierwotnym celem leków przeciwdepresyjnych.
Do tego dochodzi różnica w tempie. Ketamina, antagonista receptora NMDA, wywołuje szybką odpowiedź przeciwdepresyjną w ciągu godzin u osób, u których typowe leki nie zadziałały, a w badaniach podstawowych szybko indukuje synaptogenezę i odwraca ubytki synaptyczne wywołane przewlekłym stresem. Typowe leki wymagają tygodni albo miesięcy. Ten wątek rozwija osobny tekst o ketaminie i esketaminie w terapii depresji.
| Substancja | Co wykazano | Źródło |
|---|---|---|
| Typowe leki przeciwdepresyjne | Ograniczona skuteczność, odpowiedź opóźniona o tygodnie lub miesiące | Duman i Aghajanian, Science, 2012 |
| Fluoksetyna | Działa przez wiązanie z receptorem TrkB | Moliner i wsp., Nature Neuroscience, 2023 |
| Ketamina | Odpowiedź w ciągu godzin przy lekooporności; indukuje synaptogenezę i odwraca ubytki po przewlekłym stresie | Duman i Aghajanian, Science, 2012 |
| Esketamina | Pierwszy zatwierdzony przez FDA lek przeciwdepresyjny nowej klasy | Kim i wsp., New England Journal of Medicine, 2019 |
| LSD i psylocyna | Wiązanie z TrkB o powinowactwie tysiąckrotnie wyższym niż inne leki przeciwdepresyjne; efekt niezależny od 5-HT2A | Moliner i wsp., Nature Neuroscience, 2023 |
Co te odkrycia oznaczają dla praktyki klinicznej?
Na razie niewiele, ale kierunek jest wyraźny. Z omawianych tu substancji status zarejestrowanego leku przeciwdepresyjnego ma esketamina, opisana w piśmiennictwie jako pierwszy zatwierdzony przez FDA lek przeciwdepresyjny nowej klasy. Pozostałe substancje pozostają przedmiotem badań klinicznych prowadzonych w ściśle określonych protokołach.
Najlepiej udokumentowany obszar poza depresją to uzależnienia. W badaniu z podwójnie ślepą próbą losowo przydzielono 95 osób z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu do psylocybiny albo do difenhydraminy, w obu grupach łącząc podanie leku z psychoterapią. W ciągu trzydziestu dwóch tygodni odsetek dni intensywnego picia wyniósł 9,7 procent w grupie psylocybiny wobec 23,6 procent w grupie porównawczej, a wśród uczestników otrzymujących psylocybinę nie odnotowano ciężkich zdarzeń niepożądanych (Bogenschutz i wsp., JAMA Psychiatry, 2022).
Drugi przykład pokazuje zarówno obietnicę, jak i jej granice. W otwartym badaniu pilotażowym z udziałem 15 osób palących psylocybinę połączono z terapią poznawczo-behawioralną. Po roku abstynencję potwierdzono biologicznie u dziesięciu uczestników, a w obserwacji odległej, przeciętnie po trzydziestu miesiącach, u dziewięciu (Johnson i wsp., American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 2017). To wyniki zachęcające, ale pochodzą z badania bez grupy kontrolnej i na kilkunastu osobach, więc nie mają wagi dowodu skuteczności. Obydwa protokoły łączyły podanie substancji z ustrukturyzowaną terapią, czego żadne domowe zastosowanie nie odtwarza. Wątek okna plastyczności po sesji rozwija tekst o afterglow i oknie neuroplastyczności.
Najczęściej zadawane pytania
Co to są psychoplastogeny?
Tak określa się substancje wywołujące szybką plastyczność strukturalną, czyli zmiany w połączeniach między neuronami. Nazwa przyjęła się dla psychodelików i ketaminy, ale badania z 2023 roku pokazują, że także fluoksetyna działa przez ten sam receptor TrkB. Różnica polega więc raczej na sile wiązania niż na odrębnym mechanizmie.
Czym jest BDNF i dlaczego jest ważny?
BDNF to mózgowy czynnik neurotroficzny, białko oczyszczone w 1982 roku, uznawane za niezbędne dla molekularnych mechanizmów plastyczności synaptycznej. Zmiany zależne od aktywności w ośrodkowym układzie nerwowym przypisuje się temu, że BDNF modyfikuje przekaźnictwo synaptyczne, szczególnie w hipokampie i korze nowej. Jego patologiczne poziomy wiąże się jednak z padaczką i bólem przewlekłym.
Jak psychodeliki wpływają na BDNF i neuroplastyczność?
LSD i psylocyna wiążą się bezpośrednio z TrkB, receptorem dla BDNF, w domenie przezbłonowej jego dimerów. Wpływ na sygnalizację neurotroficzną, plastyczność i zachowanie u myszy zależał od tego wiązania oraz od wzmocnienia sygnalizacji endogennego BDNF, a nie od pobudzenia receptora 5-HT2A. Powinowactwo było tysiąckrotnie wyższe niż u innych leków przeciwdepresyjnych.
Czy ketamina to też psychoplastogen?
Ketamina jest antagonistą receptora NMDA i wywołuje szybką odpowiedź przeciwdepresyjną w ciągu godzin u osób, u których typowe leki nie zadziałały. W badaniach podstawowych szybko indukuje synaptogenezę i odwraca ubytki synaptyczne wywołane przewlekłym stresem. Wiąże się także z receptorem TrkB, podobnie jak fluoksetyna.
Czy istnieje już zarejestrowany lek z tej grupy?
Tak, jest nim esketamina, opisana w piśmiennictwie jako pierwszy zatwierdzony przez FDA lek przeciwdepresyjny nowej klasy, stosowany w depresji lekoopornej. Pozostałe substancje z tej grupy pozostają przedmiotem badań klinicznych i nie są dopuszczone do stosowania poza protokołami badawczymi prowadzonymi pod nadzorem lekarza.
Czy psychodeliki pomagają w uzależnieniach?
Dane są obiecujące, ale wczesne. W badaniu z podwójnie ślepą próbą u 95 osób uzależnionych od alkoholu odsetek dni intensywnego picia wyniósł 9,7 procent po psylocybinie z psychoterapią wobec 23,6 procent w grupie porównawczej. Otwarte badanie u 15 osób palących dało po roku dziesięć potwierdzonych abstynencji. Obydwa protokoły łączyły substancję z ustrukturyzowaną terapią.
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny. Opisuje badania kliniczne, w których substancję podaje się pod nadzorem lekarza po kwalifikacji uczestnika; użycie na własną rękę tych warunków nie odtwarza. Substancje te są w Polsce kontrolowane ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. Jeśli masz myśli samobójcze, zadzwoń pod bezpłatne, całodobowe numery 116 123 albo 800 70 2222. Przy zagrożeniu życia: 112.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-11-16







