Neuroplastyczność i BDNF: dlaczego psychodeliki nazywa się psychoplastogenami

Przez dziesięciolecia psychiatria opisywała depresję głównie jako zaburzenie równowagi neuroprzekaźników. Dane z ostatnich kilkunastu lat przesunęły punkt ciężkości gdzie indziej: ku połączeniom między neuronami i ku białku, które te połączenia utrzymuje. Kiedy w 2023 roku okazało się, że psychodeliki wiążą się bezpośrednio z receptorem tego białka, w obiegu pojawiło się określenie psychoplastogeny. Ten artykuł wyjaśnia, co dokładnie wykazały te prace, gdzie kończy się ich zakres i dlaczego popularny opis psychoplastogenów jako całkowicie nowej klasy substancji jest mniej trafny, niż się wydaje. Nie znajdziesz tu żadnych wielkości dawek ani wskazówek praktycznych: opisywane substancje stosuje się wyłącznie w warunkach klinicznych i pod nadzorem lekarza, a decyzja o leczeniu depresji należy do specjalisty. Wszystkie liczby pochodzą z konkretnych badań i opisują ich uczestników, a nie czytelnika.

KLUCZOWE INFORMACJE
• LSD i psylocyna wiążą się bezpośrednio z receptorem TrkB, z powinowactwem tysiąckrotnie wyższym niż inne leki przeciwdepresyjne (Moliner i wsp., Nature Neuroscience, 2023).
• Efekty psychodelików na sygnalizację neurotroficzną i zachowanie u myszy zależały od wiązania z TrkB, a nie od receptora 5-HT2A.
• Depresja wiąże się ze zmniejszeniem objętości kory przedczołowej i hipokampa oraz z ubytkiem synaps w tych okolicach (Duman i Aghajanian, Science, 2012).
• Esketamina to pierwszy zatwierdzony przez FDA lek przeciwdepresyjny nowej klasy (Kim i wsp., New England Journal of Medicine, 2019).

Czym jest neuroplastyczność i co łączy ją z depresją?

Neuroplastyczność to zdolność układu nerwowego do zmiany struktury i sposobu działania pod wpływem doświadczenia. W kontekście depresji chodzi przede wszystkim o jej wymiar strukturalny, czyli o liczbę i trwałość połączeń synaptycznych, a nie o samo stężenie przekaźników w szczelinie synaptycznej.

Badania podstawowe i kliniczne pokazują, że depresja wiąże się ze zmniejszeniem objętości obszarów mózgu regulujących nastrój i procesy poznawcze, w tym kory przedczołowej i hipokampa, oraz z ubytkiem połączeń synaptycznych w tych okolicach. Leki przeciwdepresyjne potrafią te ubytki zablokować albo odwrócić, choć typowe preparaty mają ograniczoną skuteczność, a na odpowiedź trzeba czekać tygodniami lub miesiącami.

Z tych obserwacji wyrosła hipoteza synaptogenna: depresja bywa opisywana nie tylko jako zaburzenie przekaźnictwa, lecz także jako choroba utraconych połączeń, a celem leczenia byłoby ich przywrócenie. Autorzy tej propozycji podkreślają znaczenie homeostatycznej kontroli nad połączeniami w obwodach odpowiadających za nastrój. To przesunięcie akcentu tłumaczy, dlaczego badacze zaczęli szukać substancji działających na strukturę synaps, a nie wyłącznie na dostępność neuroprzekaźników. Praktyczne następstwa tego zwrotu opisujemy szerzej w tekście o receptorze 5-HT2A i włączaniu plastyczności mózgu.

Czym jest BDNF i dlaczego mózg go potrzebuje?

BDNF, czyli mózgowy czynnik neurotroficzny, to białko oczyszczone po raz pierwszy w 1982 roku. Od tego czasu zgromadzono obszerne dane wskazujące na jego rolę w rozwoju mózgu, w jego fizjologii i w patologii, a niezależnie od tych funkcji uznaje się je za niezbędne dla molekularnych mechanizmów plastyczności synaptycznej.

Sposób działania jest tu ważniejszy niż sama nazwa. Zmiany w ośrodkowym układzie nerwowym zależne od aktywności zachodzą, jak się przyjmuje, dzięki temu, że BDNF modyfikuje przekaźnictwo synaptyczne, szczególnie w hipokampie i w korze nowej. To dokładnie te okolice, których dotyczy opisany wyżej ubytek synaps w depresji, i stąd bierze się powiązanie obu wątków.

Zależność ta nie jest jednak prostoliniowa i warto to zaznaczyć, zanim BDNF zamieni się w hasło reklamowe. Patologiczne poziomy plastyczności zależnej od BDNF wiąże się między innymi z padaczką i z utrwalaniem bólu przewlekłego, a więc więcej nie zawsze znaczy lepiej. Jednocześnie właściwości troficzne tego białka są punktem wyjścia do poszukiwania terapii w chorobach neurodegeneracyjnych i w zaburzeniach neuropsychiatrycznych (Binder i Scharfman, Growth Factors, 2004). Białko działa przez receptor TrkB i to on jest bohaterem następnej sekcji.

Co wykazało badanie o bezpośrednim wiązaniu psychodelików do TrkB?

Praca opublikowana w 2023 roku w Nature Neuroscience wykazała, że dietyloamid kwasu lizergowego oraz psylocyna, czyli czynny metabolit psylocybiny, wiążą się bezpośrednio z TrkB, receptorem dla BDNF. Powinowactwo okazało się tysiąckrotnie wyższe niż powinowactwo innych leków przeciwdepresyjnych, a miejsce wiązania leży w domenie przezbłonowej dimerów receptora.

Autorzy pokazali też, że miejsca wiązania psychodelików i klasycznych leków przeciwdepresyjnych są odrębne, choć częściowo się pokrywają. Najmocniejszy wniosek dotyczy jednak zależności przyczynowej. Wpływ psychodelików na sygnalizację neurotroficzną, na plastyczność i na zachowanie przypominające działanie przeciwdepresyjne u myszy zależał od wiązania z TrkB oraz od wzmocnienia sygnalizacji endogennego BDNF, a nie od pobudzenia receptora serotoninowego 5-HT2A.

Rozdzielenie tych dwóch szlaków ma konsekwencję, którą autorzy nazywają wprost. Wywoływane przez LSD u myszy potrząsanie głową, czyli behawioralny odpowiednik działania psychodelicznego, zależało od 5-HT2A i nie zależało od wiązania z TrkB. Skoro efekt terapeutyczny i efekt psychodeliczny biegną osobnymi drogami, można próbować rozdzielić je także w cząsteczce. Autorzy sugerują, że dodatnie modulatory allosteryczne TrkB o wysokim powinowactwie i pozbawione aktywności wobec 5-HT2A mogłyby zachować potencjał przeciwdepresyjny psychodelików bez działania halucynogennego.

Czy psychoplastogeny to naprawdę osobna klasa substancji?

Popularny opis mówi, że psychoplastogeny działają zupełnie inaczej niż tradycyjne leki przeciwdepresyjne. Ta sama praca z 2023 roku podważa jednak ostrość tego podziału, i to w zdaniu wprowadzającym. Autorzy przypominają własne wcześniejsze doniesienie, zgodnie z którym farmakologicznie różnorodne leki przeciwdepresyjne, w tym fluoksetyna i ketamina, działają właśnie przez wiązanie z TrkB.

Jeśli tak, to psychodeliki nie odkryły nowego mechanizmu, lecz trafiają w ten sam cel znacznie celniej. Różnicą nie jest odrębna klasa działania, tylko powinowactwo, i to o trzy rzędy wielkości. To skromniejsza teza niż rewolucja ogłaszana w tekstach popularnych, ale lepiej odpowiada danym i wyjaśnia, dlaczego autorzy nazywają TrkB wspólnym pierwotnym celem leków przeciwdepresyjnych.

Do tego dochodzi różnica w tempie. Ketamina, antagonista receptora NMDA, wywołuje szybką odpowiedź przeciwdepresyjną w ciągu godzin u osób, u których typowe leki nie zadziałały, a w badaniach podstawowych szybko indukuje synaptogenezę i odwraca ubytki synaptyczne wywołane przewlekłym stresem. Typowe leki wymagają tygodni albo miesięcy. Rozwinięcie tego wątku znajdziesz w osobnym tekście o ketaminie i esketaminie w terapii depresji.

Co te odkrycia oznaczają dla praktyki klinicznej?

Na razie mniej, niż sugerują nagłówki, ale kierunek jest wyraźny. Z omawianych tu substancji status zarejestrowanego leku przeciwdepresyjnego ma esketamina, opisana w piśmiennictwie jako pierwszy zatwierdzony przez FDA lek przeciwdepresyjny nowej klasy. Pozostałe substancje pozostają przedmiotem badań klinicznych prowadzonych w ściśle określonych protokołach.

Najlepiej udokumentowany obszar poza depresją to uzależnienia. W badaniu z podwójnie ślepą próbą losowo przydzielono 95 osób z rozpoznaniem uzależnienia od alkoholu do psylocybiny albo do difenhydraminy, w obu grupach łącząc podanie leku z psychoterapią. W ciągu trzydziestu dwóch tygodni odsetek dni intensywnego picia wyniósł 9,7 procent w grupie psylocybiny wobec 23,6 procent w grupie porównawczej, a wśród uczestników otrzymujących psylocybinę nie odnotowano ciężkich zdarzeń niepożądanych (Bogenschutz i wsp., JAMA Psychiatry, 2022).

Drugi przykład pokazuje zarówno obietnicę, jak i jej granice. W otwartym badaniu pilotażowym z udziałem 15 osób palących psylocybinę połączono z terapią poznawczo-behawioralną. Po roku abstynencję potwierdzono biologicznie u dziesięciu uczestników, a w obserwacji odległej, przeciętnie po trzydziestu miesiącach, u dziewięciu (Johnson i wsp., American Journal of Drug and Alcohol Abuse, 2017). To wyniki zachęcające, ale pochodzą z badania bez grupy kontrolnej i na kilkunastu osobach, więc nie mają wagi dowodu skuteczności. Obydwa protokoły łączyły podanie substancji z ustrukturyzowaną terapią, czego żadne domowe zastosowanie nie odtwarza. Wątek okna plastyczności po sesji rozwijamy w tekście o afterglow i oknie neuroplastyczności.

Najczęściej zadawane pytania

Co to są psychoplastogeny?

Tak określa się substancje wywołujące szybką plastyczność strukturalną, czyli zmiany w połączeniach między neuronami. Nazwa przyjęła się dla psychodelików i ketaminy, ale badania z 2023 roku pokazują, że także fluoksetyna działa przez ten sam receptor TrkB. Różnica polega więc raczej na sile wiązania niż na odrębnym mechanizmie.

Czym jest BDNF i dlaczego jest ważny?

BDNF to mózgowy czynnik neurotroficzny, białko oczyszczone w 1982 roku, uznawane za niezbędne dla molekularnych mechanizmów plastyczności synaptycznej. Zmiany zależne od aktywności w ośrodkowym układzie nerwowym przypisuje się temu, że BDNF modyfikuje przekaźnictwo synaptyczne, szczególnie w hipokampie i korze nowej. Jego patologiczne poziomy wiąże się jednak z padaczką i bólem przewlekłym.

Jak psychodeliki wpływają na BDNF i neuroplastyczność?

LSD i psylocyna wiążą się bezpośrednio z TrkB, receptorem dla BDNF, w domenie przezbłonowej jego dimerów. Wpływ na sygnalizację neurotroficzną, plastyczność i zachowanie u myszy zależał od tego wiązania oraz od wzmocnienia sygnalizacji endogennego BDNF, a nie od pobudzenia receptora 5-HT2A. Powinowactwo było tysiąckrotnie wyższe niż u innych leków przeciwdepresyjnych.

Czy ketamina to też psychoplastogen?

Ketamina jest antagonistą receptora NMDA i wywołuje szybką odpowiedź przeciwdepresyjną w ciągu godzin u osób, u których typowe leki nie zadziałały. W badaniach podstawowych szybko indukuje synaptogenezę i odwraca ubytki synaptyczne wywołane przewlekłym stresem. Wiąże się także z receptorem TrkB, podobnie jak fluoksetyna.

Czy istnieje już zarejestrowany lek z tej grupy?

Tak, jest nim esketamina, opisana w piśmiennictwie jako pierwszy zatwierdzony przez FDA lek przeciwdepresyjny nowej klasy, stosowany w depresji lekoopornej. Pozostałe substancje omawiane w tym artykule pozostają przedmiotem badań klinicznych i nie są dopuszczone do stosowania poza protokołami badawczymi prowadzonymi pod nadzorem lekarza.

Czy psychodeliki pomagają w uzależnieniach?

Dane są obiecujące, ale wczesne. W badaniu z podwójnie ślepą próbą u 95 osób uzależnionych od alkoholu odsetek dni intensywnego picia wyniósł 9,7 procent po psylocybinie z psychoterapią wobec 23,6 procent w grupie porównawczej. Otwarte badanie u 15 osób palących dało po roku dziesięć potwierdzonych abstynencji. Obydwa protokoły łączyły substancję z ustrukturyzowaną terapią.

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny. Opisuje badania kliniczne, w których substancję podaje się pod nadzorem lekarza po kwalifikacji uczestnika; użycie na własną rękę tych warunków nie odtwarza. Substancje te są w Polsce kontrolowane ustawą o przeciwdziałaniu narkomanii. Jeśli masz myśli samobójcze, zadzwoń pod bezpłatne, całodobowe numery 116 123 albo 800 70 2222. Przy zagrożeniu życia: 112.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-08-11