
Likopen a prostata i serce: co pokazały badania (tabela)
Co wykazano dla likopenu: prostata, utlenianie LDL, skóra i kości. Liczby z badań Rowlesa, Gärtnera, Stahla i Mackinnon oraz granice tych danych.
Likopen to czerwony barwnik pomidorów, arbuza i różowego grejpfruta. W odróżnieniu od beta-karotenu nie jest prekursorem witaminy A, za to wygasza tlen singletowy sprawniej niż inne karotenoidy: zmierzona stała szybkości jest dla niego ponad dwukrotnie wyższa niż dla beta-karotenu, 31 wobec 14 w tych samych jednostkach (Di Mascio i in., Archives of Biochemistry and Biophysics, 1989). Autorzy tej pracy dodają zastrzeżenie: po uwzględnieniu stężeń osoczowych zdolności wygaszania likopenu, beta-karotenu i tokoferolu okazują się porównywalne. W 1995 roku duże badanie kohortowe powiązało spożycie przetworów pomidorowych z niższym ryzykiem raka prostaty. Nowsza metaanaliza potwierdziła umiarkowany związek, ale nie dla postaci zaawansowanej.
KLUCZOWE INFORMACJE
• Metaanaliza 42 badań: przy wyższym spożyciu likopenu ryzyko raka prostaty niższe o 12%, bez związku dla postaci zaawansowanej (Rowles i in., 2017).
• Koncentrat dawał 2,5 raza wyższe stężenie szczytowe likopenu niż świeże pomidory (Gärtner i in., 1997).
• 9 ochotników, 40 g koncentratu dziennie przez 10 tygodni: rumień po naświetlaniu słabszy o 40% (Stahl i in., 2001).
Dlaczego gotowane pomidory dają więcej likopenu niż surowe?
Bo obróbka cieplna i tłuszcz zwiększają wchłanianie, a nie zawartość. Likopen jest lipofilowy, czyli rozpuszcza się w tłuszczach, i w surowym pomidorze siedzi uwięziony w strukturach komórkowych. Podgrzewanie rozbija ściany komórkowe i uwalnia go z matrycy, a obecność tłuszczu w posiłku pozwala mu przejść do miceli, z których jelito potrafi go pobrać.
Zmierzono to bezpośrednio. W badaniu farmakokinetycznym ochotnicy przyjmowali jednorazowo 23 mg likopenu, raz ze świeżych pomidorów, raz z koncentratu pomidorowego, w obu przypadkach razem z 15 g oleju kukurydzianego. Po koncentracie szczytowe stężenie likopenu we frakcji chylomikronów było 2,5 raza wyższe, a pole pod krzywą 3,8 raza wyższe niż po świeżych pomidorach (Gärtner i in., American Journal of Clinical Nutrition, 1997). Wzór izomerów był w obu produktach taki sam, więc różnica bierze się z dostępności, nie ze składu.
Ile likopenu dostawali uczestnicy cytowanych badań?
Od około 16 mg dziennie przez 10 tygodni (Stahl i in., 2001) do 30-70 mg dziennie przez 4 miesiące (Mackinnon i in., 2011), a w badaniu wchłaniania 23 mg jednorazowo (Gärtner i in., 1997). Są to protokoły badawcze, a nie zalecenia. Dawkę ustala lekarz.
| Badanie | Populacja | Ilość likopenu | Czas |
|---|---|---|---|
| Gärtner i in., American Journal of Clinical Nutrition, 1997 | Ochotnicy, badanie wchłaniania | 23 mg ze świeżych pomidorów albo z koncentratu, z 15 g oleju kukurydzianego | Jednorazowo |
| Stahl i in., Journal of Nutrition, 2001 | 9 ochotników (kontrola: 10 osób, sama oliwa) | Około 16 mg dziennie w 40 g koncentratu, z 10 g oliwy | 10 tygodni |
| Mackinnon i in., Osteoporosis International, 2011 | 60 kobiet po menopauzie, 50-60 lat, po 15 w grupie | 30 mg (sok pomidorowy), 70 mg (sok wzbogacony), 30 mg (kapsułki) albo placebo, dziennie | 4 miesiące |
Czy likopen chroni przed rakiem prostaty?
Dane obserwacyjne pokazują umiarkowany związek, ale nie dowodzą przyczynowości i nie obejmują postaci zaawansowanej. Wątek zaczął się od prospektywnej analizy Health Professionals Follow-up Study, w której obserwowano 47 894 mężczyzn i odnotowano 812 nowych rozpoznań w latach 1986-1992. Spośród badanych karotenoidów tylko likopen wiązał się z niższym ryzykiem: ryzyko względne wyniosło 0,79 przy porównaniu najwyższego kwintyla spożycia z najniższym. Łączne spożycie pomidorów, sosu, soku i pizzy dawało ryzyko względne 0,65 przy porównaniu ponad dziesięciu porcji tygodniowo z mniej niż półtorej (Giovannucci i in., Journal of the National Cancer Institute, 1995).
Nowsze zestawienie jest większe i bardziej wyważone. Systematyczny przegląd z metaanalizą zależności od dawki objął 42 badania, 692 012 uczestników i 43 851 przypadków raka prostaty. Zarówno spożycie likopenu w diecie, jak i jego stężenie we krwi wiązały się z niższym ryzykiem: w obu przypadkach ryzyko względne wyniosło 0,88, czyli o 12% mniej. Każde dodatkowe 2 mg likopenu dziennie odpowiadało obniżeniu ryzyka o 1% (Rowles i in., Prostate Cancer and Prostatic Diseases, 2017).
Autorzy tej samej pracy zaznaczają jednak, że dla raka prostaty w postaci zaawansowanej związku nie stwierdzono. Dane obserwacyjne nie pokazują więc, że likopen zapobiega chorobie. Przy objawach ze strony prostaty rozstrzyga urolog. Roślinne preparaty badane przy łagodnym przeroście opisują osobne teksty o palmie sabałowej i o pokrzywie przy przeroście prostaty.
Co likopen robi z utlenianiem cholesterolu LDL?
Zmniejsza je, co zmierzono w niewielkim badaniu interwencyjnym z użyciem zwykłej żywności. Utlenianie frakcji LDL uważa się za wczesny krok w powstawaniu blaszki miażdżycowej, więc jest to sensowny punkt końcowy dla przeciwutleniacza. Dziewiętnastu zdrowych ochotników otrzymywało likopen przez trzy kolejne tygodnie, za każdym razem w innej postaci: najpierw jako sok pomidorowy, potem jako sos do spaghetti, na końcu jako oleożywicę pomidorową.
Stężenie likopenu w surowicy wzrosło co najmniej dwukrotnie. Cholesterol całkowity oraz frakcje LDL i HDL nie zmieniły się, natomiast peroksydacja lipidów w surowicy i utlenianie LDL spadły istotnie, mierzone dwiema niezależnymi metodami, które dawały zgodne wyniki (Agarwal i Rao, Lipids, 1998).
Trzy zastrzeżenia trzeba postawić od razu. Grupa była mała, badanie nie miało ramienia placebo, a punktem końcowym był marker biochemiczny, nie zawał ani udar. Wynik mówi więc, że likopen z jedzenia zmniejsza podatność LDL na utlenianie, a nie że obniża ryzyko zawału. Do tego drugiego twierdzenia potrzebne byłyby badania z twardymi punktami końcowymi, których prace cytowane w tym tekście nie obejmują.
Czy likopen chroni skórę przed słońcem?
W jednym dobrze opisanym badaniu tak, choć w skali, która nie zastępuje filtra. Karotenoidy gromadzą się w skórze i wygaszają reaktywne formy tlenu powstające pod wpływem promieniowania, więc hipoteza jest fizjologicznie sensowna. Sprawdzono ją, podając zwykły produkt spożywczy zamiast preparatu.
Dziewięcioro ochotników przez 10 tygodni jadło dziennie 40 g koncentratu pomidorowego, co dostarczało około 16 mg likopenu, razem z 10 g oliwy z oliwek. Grupa kontrolna, dziesięć osób, dostawała samą oliwę. Rumień wywoływano naświetlaniem skóry pleców symulatorem światła słonecznego na początku badania, po czwartym i po dziesiątym tygodniu. Po dziesięciu tygodniach rumień w grupie jedzącej koncentrat był o 40% słabszy niż w kontrolnej (P = 0,02). Po czterech tygodniach różnicy jeszcze nie było (Stahl i in., Journal of Nutrition, 2001).
W tym badaniu efekt pojawił się więc dopiero między czwartym a dziesiątym tygodniem codziennego jedzenia koncentratu. Nie jest to zamiennik kremu z filtrem: ochrona działa od wewnątrz, słabo, i najwyżej jako warstwa dodatkowa.
Co wiadomo o likopenie i zdrowiu kości?
Istnieje tu jedno badanie obserwacyjne i jedno interwencyjne, oba oparte na markerach przemiany kostnej. Punktem wyjścia jest stres oksydacyjny, który nasila aktywność osteoklastów, czyli komórek rozkładających tkankę kostną. Przeciwutleniacz mógłby więc spowalniać utratę masy kostnej.
Najpierw obserwacja. W badaniu przekrojowym 33 kobiety po menopauzie w wieku od 50 do 60 lat prowadziły siedmiodniowe dzienniczki żywieniowe i oddały krew. Wyższe stężenie likopenu w surowicy wiązało się z niższym poziomem N-telopeptydów, czyli markera resorpcji kości, oraz z mniejszym utlenianiem białek (Rao i in., Osteoporosis International, 2007).
Potem interwencja. Sześćdziesiąt kobiet po menopauzie w tym samym wieku, po miesięcznym okresie wypłukiwania likopenu z diety, przydzielono do czterech grup: zwykły sok pomidorowy, sok wzbogacony, kapsułki oraz placebo, co dawało odpowiednio 30, 70, 30 i 0 mg likopenu dziennie przez 4 miesiące. W grupach otrzymujących likopen wzrosła całkowita zdolność antyoksydacyjna, a peroksydacja lipidów, utlenianie białek i N-telopeptydy spadły, przy czym wszystkie trzy spadki różniły się istotnie od zmian w grupie placebo (Mackinnon i in., Osteoporosis International, 2011). Trzeba jednak zaznaczyć, czym te wyniki nie są: badanie mierzyło markery przemiany kostnej, a nie gęstość mineralną kości ani liczbę złamań. Likopen nie jest więc leczeniem osteoporozy.
Od czego zależy ilość likopenu wchłoniętego z diety?
W cytowanym badaniu wchłaniania od postaci produktu. Przy tej samej porcji 23 mg, podanej z 15 g oleju kukurydzianego, koncentrat pomidorowy dał 2,5 raza wyższe stężenie szczytowe i 3,8 raza większe pole pod krzywą niż świeże pomidory (Gärtner i in., 1997). W badaniu nad skórą stężenie likopenu w surowicy wzrosło u osób jedzących koncentrat z oliwą, a u osób dostających samą oliwę nie zmieniło się (Stahl i in., 2001).
Likopen rozpuszcza się w tłuszczach i w obu tych badaniach podawano go razem z tłuszczem: z olejem kukurydzianym albo z oliwą. Posiłku beztłuszczowego ani pory dnia te prace nie porównywały.
Karotenoidy w przyrodzie nie występują pojedynczo i dzielą te same szlaki wchłaniania, więc bardzo wysoka podaż jednego może odbić się na przyswajaniu pozostałych. Suplementy stosowane przez mężczyzn w średnim wieku omawia tekst o suplementach dla mężczyzn po czterdziestce.
Najczęściej zadawane pytania
Ile likopenu stosowano w badaniach?
W badaniu Stahla i in. (2001) 9 ochotników dostawało około 16 mg dziennie w 40 g koncentratu przez 10 tygodni. W badaniu Mackinnon i in. (2011) kobiety po menopauzie dostawały 30 albo 70 mg dziennie przez 4 miesiące, a w badaniu wchłaniania Gärtnera i in. (1997) podano 23 mg jednorazowo. To protokoły badawcze, a nie zalecenia. Dawkę ustala lekarz.
Czy postać produktu zmienia wchłanianie likopenu?
W badaniu wchłaniania tak. Przy tej samej porcji koncentrat pomidorowy dał 2,5 raza wyższe stężenie szczytowe niż świeże pomidory (Gärtner i in., 1997). Suplementów z żywnością pod względem wchłaniania cytowane tu prace nie porównywały.
Czy likopen chroni przed rakiem prostaty?
Dane obserwacyjne wiążą wyższe spożycie z ryzykiem niższym o 12% (Rowles i in., 2017), ale to korelacja, nie dowód przyczynowości. Dla postaci zaawansowanej związku nie wykazano. Likopen z diety nie jest profilaktyką onkologiczną i nie zastępuje badań kontrolnych.
Czy likopen jest bezpieczny?
Prace cytowane w tym tekście nie opisują toksyczności narządowej likopenu. Przy bardzo wysokiej i długotrwałej podaży może wystąpić likopenodermia, czyli pomarańczowe zabarwienie skóry, ustępujące po odstawieniu.
Czy tłuszcz w posiłku ma znaczenie dla likopenu?
Likopen rozpuszcza się w tłuszczach. W cytowanych badaniach podawano go z tłuszczem: z 15 g oleju kukurydzianego (Gärtner i in., 1997) i z 10 g oliwy (Stahl i in., 2001). Posiłku beztłuszczowego ani pory dnia te prace nie porównywały.
Suplementy diety dostępne w sklepie u Bucha zebrano w kategorii suplementów; preparatu z likopenem w nazwie nie było w ofercie 2026-11-09.
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-05 · Aktualizacja: 2026-11-09







