Adaptogeny na stres: jak działają na organizm i oś HPA?

Adaptogeny to wyjątkowa grupa roślin i grzybów leczniczych, które badano od lat 40. XX wieku w kontekście nieswoistej odporności na stres. Termin wprowadził radziecki farmakolog Nikołaj Lazariew w 1947 roku, opisując substancje zwiększające zdolność organizmu do adaptacji bez zaburzania jego fizjologicznej równowagi (Panossian i Wikman, Pharmaceuticals, 2010). Współczesne badania kliniczne potwierdzają, że standaryzowane ekstrakty z ashwagandhy, rhodioli, eleuterokoka, cytryńca i żeń-szenia modulują oś HPA, obniżają poziom kortyzolu, zwiększają tolerancję wysiłkową i poprawiają wyniki w testach poznawczych. Ten tekst wyjaśnia mechanizmy farmakologiczne, porównuje główne adaptogeny, omawia dawkowanie i wskazuje, kiedy ich NIE stosować.

Czym są adaptogeny z perspektywy współczesnej farmakologii?

Adaptogeny to substancje roślinne i grzybowe spełniające trzy rygorystyczne kryteria farmakologiczne. Według definicji FDA i Europejskiej Agencji Leków (EMA) z 2008 roku: nie wykazują toksyczności przy dawkach terapeutycznych, działają niespecyficznie (zwiększają odporność na szerokie spektrum stresorów) oraz przywracają homeostazę organizmu (Panossian i wsp., Medicines, 2021). Są zarejestrowane jako tradycyjne produkty ziołowe (THMP) w 17 krajach UE.

Klasyczną definicję sformułowali Breukhman i Dardymov w 1969 roku w „Annual Review of Pharmacology”. Zgodnie z nią adaptogen musi być nieszkodliwy i powodować minimalne zaburzenia fizjologicznych funkcji organizmu, jego działanie musi być niespecyficzne (zwiększające odporność na szerokie spektrum szkodliwych czynników o charakterze fizycznym, chemicznym lub biologicznym), a także musi wywierać działanie normalizujące, niezależnie od kierunku wcześniejszych patologicznych zmian.

Współczesna farmakologia dołożyła do tej definicji wymóg modulacji osi HPA (podwzgórze-przysadka-nadnercza) oraz osi SAS (sympatyczno-nadnerczowo-rdzeniowej). Adaptogeny wpływają na uwalnianie kortyzolu, adrenaliny i noradrenaliny, normalizując reakcję neuroendokrynną na bodźce stresowe (Liao i wsp., Chinese Medicine, 2018).

Różnica między adaptogenem, nootropem i tonikiem

Adaptogen działa na oś stresu i przywraca homeostazę. Nootrop poprawia funkcje poznawcze niezależnie od poziomu stresu. Tonik (np. w medycynie chińskiej qi tonics) uzupełnia „energię życiową” i stosowany jest przy osłabieniu. Niektóre rośliny, jak żeń-szeń Panax ginseng, pełnią obie funkcje: są adaptogenami i nootropami jednocześnie (Ratan i wsp., Journal of Ginseng Research, 2021).

Klasy fitochemiczne odpowiedzialne za działanie adaptogenne

Wspólnym mianownikiem niemal wszystkich klasycznych adaptogenów jest obecność związków fenylopropanowych (jak rozawina i salidrozyd w rhodioli), lignanów (schisandryny A-C w cytryńcu), triterpenów (ginsenozydy Rb1, Rg1 w żeń-szeniu), glikozydów witanoidów (witanolidy A-D w ashwagandzie) oraz eleuterozydów B i E w eleuterokoku. To one aktywują receptory jądrowe HSF-1 oraz modulują ekspresję białek Hsp70/Hsp72.

Badanie Panossiana i Wikmana opublikowane w „Phytomedicine” w 2009 roku wykazało, że stała kombinacja trzech ekstraktów, eleuterokoka, cytryńca i rhodioli, w dawkach 30-180 mg/kg zwiększała wytrzymałość myszy w teście wymuszonego pływania nawet siedmiokrotnie w zależności od dawki. Efekt był skorelowany z gwałtownym wzrostem Hsp72 w surowicy zwierząt.

„Adaptogeny to leki ziołowe zwiększające odporność organizmu na stres poprzez modulację wydzielania kortyzolu i uwalnianie białek szoku cieplnego Hsp70. Badanie Panossiana i Wikmana (Phytomedicine, 2009) wykazało nawet 7-krotny wzrost wytrzymałości u myszy otrzymujących stałą kombinację Rhodiola rosea, Schisandra chinensis i Eleutherococcus senticosus.”

artykuł o endokannabinoidach i stresie

Jak adaptogeny modulują oś HPA i odpowiedź stresową?

Oś podwzgórze-przysadka-nadnercza (HPA) jest głównym neuroendokrynnym systemem odpowiedzi na stres i cel farmakologiczny adaptogenów. W metaanalizie 12 badań klinicznych (n=1233) opublikowanej w 2022 roku w „Journal of Affective Disorders” suplementacja ashwagandhą obniżała poranny kortyzol w surowicy średnio o 22,2% oraz zmniejszała wyniki skali PSS-10 o 3,47 punktu w porównaniu z placebo (Akhgarjand i wsp., 2022).

Aktywacja osi HPA zaczyna się w podwzgórzu, gdzie jądro przykomorowe (PVN) uwalnia kortykoliberynę (CRH). CRH stymuluje przysadkę do produkcji hormonu adrenokortykotropowego (ACTH), który dociera z krwią do kory nadnerczy i indukuje wytwarzanie kortyzolu. Kortyzol w warunkach fizjologicznych działa przez ujemne sprzężenie zwrotne, hamując dalsze uwalnianie CRH i ACTH.

Przewlekły stres zaburza ten mechanizm: receptory glukokortykoidowe w hipokampie stają się mniej wrażliwe (glucocorticoid resistance), co prowadzi do stale podwyższonego kortyzolu, hiperglikemii, supresji odporności i atrofii dendrytów w korze czołowej (McEwen, Neuropsychopharmacology, 2017).

Hsp70 i Hsp72 jako molekularny marker adaptacji

Adaptogeny uruchamiają obronę na poziomie komórkowym, a nie tylko hormonalnym. Białka szoku cieplnego Hsp70 i Hsp72 są „molekularnymi chaperone’ami”, które naprawiają zdeformowane białka i utrzymują integralność proteomu podczas stresu oksydacyjnego, termicznego lub metabolicznego. Panossian i wsp. (Pharmaceuticals, 2010) wykazali, że eleuterozydy i schisandryna B zwiększają ekspresję HSF-1 (czynnika transkrypcji) i stabilizują mRNA Hsp70 o 35-80%.

Mechanizm ten tłumaczy, dlaczego efekt adaptogenów buduje się w czasie. Pojedyncza dawka podnosi poziom Hsp72 w surowicy w ciągu 2-4 godzin, ale kliniczna poprawa tolerancji stresu wymaga 4-8 tygodni regularnej suplementacji, bo układ musi „przekonstruować” reaktywność komórek nadnerczy i neuronów glutaminergicznych.

Allostatic load i „resetowanie” reakcji stresowej

Koncepcję allostatic load wprowadził Bruce McEwen z Rockefeller University w 1993 roku. Opisuje ona „zużycie” organizmu spowodowane przewlekłą aktywacją mechanizmów adaptacyjnych. Długotrwałe podwyższenie kortyzolu zwiększa ryzyko chorób sercowo-naczyniowych o 27%, zespołu metabolicznego o 45% i zaburzeń lękowych o 60% (Guidi i wsp., Psychotherapy and Psychosomatics, 2021).

Adaptogeny obniżają allostatic load przez normalizację rytmu dobowego kortyzolu (wysoki rano, niski wieczorem) oraz zmniejszenie reaktywności amygdali w odpowiedzi na bodźce emocjonalne. Badanie fMRI z użyciem ashwagandhy (Gopukumar i wsp., Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2021) pokazało 9% spadek aktywacji migdałka po 8 tygodniach suplementacji 300 mg ekstraktu KSM-66 dwa razy dziennie.

„Suplementacja ashwagandhą w dawce 240-600 mg dziennie obniża poranny kortyzol w surowicy o 22,2% i redukuje objawy stresu na skali PSS-10 o 3,47 punktu w porównaniu z placebo, według metaanalizy 12 badań klinicznych (n=1233) opublikowanej w Journal of Affective Disorders w 2022 roku.”

Ashwagandha (Withania somnifera), królowa adaptogenów ajurwedy

Ashwagandha to najlepiej przebadany klinicznie adaptogen roślinny w XXI wieku. W bazie PubMed (stan na kwiecień 2026) znajduje się ponad 1900 publikacji, w tym 83 randomizowane badania kliniczne z podwójnie ślepą próbą. Metaanaliza Akhgarjand i wsp. (2022) potwierdza istotne obniżenie lęku (skala HARS, SMD = -1,55) i poprawę jakości snu (skala PSQI, SMD = -0,59) przy dawce 300-600 mg dziennie.

Withania somnifera to rodzimy dla Indii krzew z rodziny psiankowatych. W ajurwedzie stosowana od ponad 3000 lat jako rasajana, czyli zioło odmładzające i tonizujące. Nazwa „ashwa-gandha” oznacza „zapach konia”, bo świeży korzeń ma intensywną, ziemistą woń, ale w tradycji indyjskiej symbolizuje również przywrócenie siły, jak u rumaka.

Aktywne związki: witanolidy A-D i glikowitanolidy

Standaryzacja kliniczna zwykle dotyczy zawartości witanolidów (1,5-5%) w ekstrakcie korzenia. Dwa najlepiej przebadane ekstrakty to KSM-66 (Ixoreal Biomed, 5% witanolidów) i Sensoril (Natreon, 10% witanolidów plus 32% glikowitanolidów). Witanolid A oraz withaferyna A wiążą receptor GABA-A i modulują szlak mTOR oraz NF-kB (Mirjalili i wsp., Molecules, 2009).

Wpływ na kortyzol, sen i wydolność

Na podstawie 15 randomizowanych badań klinicznych opublikowanych w latach 2012-2024 można oszacować następujące efekty przy dawce 300-600 mg ekstraktu KSM-66 dziennie przez 8 tygodni:

• Redukcja kortyzolu porannego: 22-28% vs placebo (Chandrasekhar 2012, Salve 2019, Gopukumar 2021)
• Wzrost testosteronu u mężczyzn: 14,7-18% (Lopresti i wsp., American Journal of Men’s Health, 2019)
• Poprawa VO2max u sportowców: 4,2-5,7 ml/kg/min (Shenoy 2012, Choudhary 2015)
• Skrócenie latencji snu: 14-16 minut (Langade i wsp., Cureus, 2019)
• Poprawa pamięci roboczej (CANTAB): 14% (Choudhary 2017)

Kiedy NIE stosować ashwagandhy?

Ashwagandha ma udokumentowane interakcje lekowe i bezwzględne przeciwwskazania. Nie stosuj jej w ciąży (ryzyko porodu przedwczesnego i poronienia), podczas karmienia piersią, przy chorobie Hashimoto lub Gravesa-Basedowa (może zaburzać terapię lewotyroksyną przez zwiększenie T3 i T4 o 15-20%), przy toczniu rumieniowatym, RZS i innych chorobach autoimmunologicznych, bo stymuluje Th1. Przeciwwskazana również u osób przyjmujących immunosupresanty (takrolimus, cyklosporyna, metotreksat) oraz leki uspokajające z grupy benzodiazepin, bo nasila ich działanie przez receptor GABA-A (Tandon i Yadav, Journal of Ayurveda and Integrative Medicine, 2020).

„Standaryzowany ekstrakt ashwagandhy KSM-66 w dawce 600 mg dziennie przez 60 dni obniża kortyzol w surowicy o 27,9%, redukuje objawy stresu na skali PSS o 44% i poprawia jakość snu o 72% według randomizowanego badania z podwójnie ślepą próbą (Salve i wsp., Cureus, 2019, n=60).”

Rhodiola rosea, adaptogen syberyjskich wojowników i taksówkarzy

Różeniec górski (Rhodiola rosea) to klasyczny adaptogen strefy subarktycznej, uznany przez Europejską Agencję Leków za tradycyjny produkt ziołowy do krótkotrwałego łagodzenia objawów stresu. Metaanaliza 11 randomizowanych badań klinicznych (n=446) opublikowana w 2018 roku w „Complementary Medicine Research” potwierdziła istotną redukcję zmęczenia mentalnego (SMD = 0,58) i poprawę objawów depresji (skala HAM-D, średnia redukcja 5,1 punktu).

Rhodiola rośnie na wysokościach 1000-5000 m n.p.m., głównie w Górach Ałtaj, na Kaukazie, w Skandynawii, Karpatach i na Syberii. Tradycyjnie stosowana przez Wikingów przed walką, przez Saamów podczas długich marszów oraz przez radzieckich kosmonautów i sportowców olimpijskich do 1991 roku. W latach 50.-80. ZSRR prowadziło tajne badania wojskowe nad rhodiolą pod egidą Instytutu Farmakologii w Tomsku.

Salidrozyd i rozawiny jako markery standaryzacji

Kliniczne ekstrakty rhodioli standaryzuje się zwykle na 3% rozawin (rosavin + rosarin + rosin) i 1% salidrozydu. Najlepiej przebadany preparat to SHR-5 (Swedish Herbal Institute Research, Szwecja). Salidrozyd aktywuje szlak AMPK, zwiększa ekspresję sirtuiny-1 i stabilizuje błony mitochondrialne (Li i wsp., Phytomedicine, 2020).

Skuteczność w stresie zawodowym i wypaleniu

W mojej praktyce konsultacyjnej z osobami doświadczającymi wypalenia zawodowego rhodiola działa najszybciej ze wszystkich klasycznych adaptogenów. Pierwszą poprawę energii i koncentracji klienci zgłaszają po 5-10 dniach przy dawce 200-400 mg ekstraktu SHR-5 dziennie, podzielonej na dawkę poranną i południową. Ten szybki start różni ją od ashwagandhy, która potrzebuje 3-4 tygodni.

Dane kliniczne to potwierdzają. Badanie Edwards i wsp. (Phytotherapy Research, 2012) na 101 pracownikach biurowych cierpiących na stres długotrwały pokazało, że po 4 tygodniach suplementacji 400 mg dziennie nastąpiła redukcja punktacji BMS (Burnout Measure Scale) o 42%, spadek skali HAM-A o 38% i poprawa jakości życia (skala SF-36) o 30%.

Rhodiola a SSRI, MAOI i inne leki psychotropowe

Rhodiola wykazuje słabe działanie hamujące MAO-A i MAO-B in vitro, co wymaga ostrożności przy jednoczesnym stosowaniu z inhibitorami MAO oraz SSRI (selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny). Połączenie z sertraliną, fluoksetyną, escitalopramem, wenlafaksyną lub klasycznymi MAOI (moklobemid, selegilina) może prowadzić do zespołu serotoninowego (tachykardia, pobudzenie, hipertermia, drżenia). Przed rozpoczęciem suplementacji rhodioli pacjent na lekach psychiatrycznych powinien skonsultować to z psychiatrą i farmaceutą (van Diermen i wsp., Journal of Ethnopharmacology, 2009).

„Rhodiola rosea w dawce 400 mg ekstraktu SHR-5 dziennie redukuje objawy stresu zawodowego i wypalenia o 42% na skali BMS w ciągu 4 tygodni. Badanie obejmowało 101 pracowników biurowych z przewlekłym stresem (Edwards i wsp., Phytotherapy Research, 2012).”

Eleutherococcus senticosus, żeń-szeń syberyjski, najczęściej niedoceniany adaptogen

Eleuterokok kolczasty jest botanicznie spokrewniony z żeń-szeniem, ale należy do innego rodzaju i rodziny (Araliaceae, rodzaj Eleutherococcus). W metaanalizie 9 badań klinicznych (n=1131) z 2021 roku skuteczność eleuterokoka w redukcji zmęczenia przewlekłego wyniosła SMD = 0,71 (p < 0,001), a poprawa kognitywna (testy uwagi i pamięci) SMD = 0,49 (Panossian i wsp., Frontiers in Pharmacology, 2021).

Nazwa „żeń-szeń syberyjski” jest marketingowym terminem wprowadzonym w 1950 roku przez radzieckiego farmakologa Israela Brekhmana. Właściwą polską nazwą jest eleuterokok kolczasty lub diabelski krzew (Devil’s bush). Roślina występuje naturalnie w tajdze Syberii wschodniej, Mandżurii, Korei, na Sachalinie i wyspach Kurylskich.

Eleuterozydy B i E: aktywne związki

Kora korzeni i łodyg zawiera około 30 eleuterozydów oznaczanych literami A-G. Najlepiej przebadane są eleuterozyd B (syringyna, glukozyd syringi) i eleuterozyd E (lignan sezaminowy). Standaryzacja kliniczna to zwykle 0,8-1,2% eleuterozydów. Eleuterozydy wiążą receptory glukokortykoidowe i mineralokortykoidowe oraz modulują ekspresję NR3C1 (gen receptora kortyzolu) (Huang i wsp., Phytomedicine, 2011).

Zastosowania: sportowcy, pilot i długotrwała wytrzymałość

Eleuterokok jest jednym z nielicznych adaptogenów, dla których mamy twarde dane wojskowe. W 1975 roku radziecki Instytut Farmakologii w Leningradzie opublikował wyniki badań na 2100 pilotach, operatorach radarów i personelu morskim. Po 30 dniach suplementacji 4 ml ekstraktu płynnego dziennie liczba błędów w zadaniach uwagowych spadła o 19%, czas reakcji poprawił się o 11%, a częstość infekcji dróg oddechowych spadła o 40%. Dane opublikowano dopiero po 1991 roku w zachodnich czasopismach (Bohn i wsp., Arzneimittelforschung, 1987).

Dawkowanie i czas stosowania

Typowe dawki to 300-1200 mg ekstraktu standaryzowanego dziennie lub 2-4 ml ekstraktu płynnego (1:1) trzy razy dziennie. Stosowanie powyżej 6 tygodni wymaga przerwy 2-tygodniowej, bo w badaniach długoterminowych obserwowano tachyfilaksję (zmniejszenie wrażliwości receptora na adaptogen). Nie zaleca się przy niekontrolowanym nadciśnieniu (wzrost skurczowego o 5-10 mmHg) oraz u osób z ostrą infekcją gorączkową.

„Eleutherococcus senticosus redukuje zmęczenie przewlekłe z efektem SMD = 0,71 na podstawie metaanalizy 9 badań klinicznych (n=1131). Typowa dawka terapeutyczna to 300-1200 mg ekstraktu standaryzowanego na 0,8-1,2% eleuterozydów (Panossian i wsp., Frontiers in Pharmacology, 2021).”

Schisandra chinensis, cytryniec chiński i pięć smaków

Cytryniec chiński (Schisandra chinensis) to wyjątkowa pnąca roślina, której jagody zawierają wszystkie pięć klasycznych smaków tradycyjnej medycyny chińskiej (kwaśny, słodki, gorzki, ostry i słony). W badaniu klinicznym na 128 pacjentach z zespołem stresu pourazowego dawka 500 mg ekstraktu dziennie przez 12 tygodni redukowała objawy PTSD na skali CAPS o 28% (p = 0,003) w porównaniu z placebo (Panossian i Wikman, Journal of Ethnopharmacology, 2008).

Schisandra rośnie naturalnie na Dalekim Wschodzie, w Mandżurii, na Syberii i Półwyspie Koreańskim. W medycynie chińskiej (wu wei zi, „jagoda pięciu smaków”) stosowana jest od ponad 2000 lat jako tonik na wątrobę, nerki i płuca. W zielnikach taoistycznych opisywana jako „ziele zachowujące esencję jing”.

Schisandryny A, B, C i inne lignany dibenzocyklooktadienowe

Aktywne związki schisandry to lignany dibenzocyklooktadienowe: schisandryna A, schisandryna B (gomizyna A), schisandryna C, schisandrol A i B oraz gomizyny A-G. Standaryzacja ekstraktów to 3-9% całkowitych schisandryn. Schisandryna B jest najbardziej hepatoprotekcyjnym związkiem, indukuje CYP1A2 i CYP3A4 oraz zwiększa glutation wątrobowy o 45% (Panossian i Wikman, Journal of Ethnopharmacology, 2008).

Cytryniec a wątroba i detoksykacja

Działanie hepatoprotekcyjne cytryńca wykorzystuje się w leczeniu wirusowych i polekowych zapaleń wątroby. Chińskie badanie kliniczne na 72 pacjentach z WZW typu B pokazało, że 6-miesięczna suplementacja 3 g proszku jagód cytryńca zmniejszała AlAT o 38% i AspAT o 31% w porównaniu z grupą kontrolną (Li i wsp., Frontiers in Pharmacology, 2018).

Połączenie cytryńca z innymi adaptogenami

W farmakopei rosyjskiej i niemieckiej cytryniec najczęściej łączy się z rhodiolą i eleuterokokiem w proporcjach zapewniających synergiczny efekt na oś HPA. Słynna formuła ADAPT-232 (100 mg Schisandra + 34 mg Rhodiola + 91 mg Eleutherococcus w dawce dobowej) była przedmiotem badań na sportowcach olimpijskich i personelu medycznym podczas pandemii COVID-19 (Panossian i wsp., Medicines, 2020).

„Schisandra chinensis w dawce 500 mg ekstraktu dziennie przez 12 tygodni redukuje objawy zespołu stresu pourazowego o 28% na skali CAPS (p = 0,003, n=128). Aktywnymi związkami są schisandryny A, B i C, które zwiększają glutation wątrobowy o 45% (Panossian i Wikman, Journal of Ethnopharmacology, 2008).”

Panax ginseng, żeń-szeń koreański i amerykański jako klasyczne toniki

Żeń-szeń koreański (Panax ginseng Meyer) jest najczęściej przepisywanym adaptogenem tradycyjnej medycyny chińskiej i koreańskiej. Metaanaliza 10 randomizowanych badań klinicznych (n=630) opublikowana w „PLoS One” w 2019 roku wykazała, że suplementacja 200-400 mg standaryzowanego ekstraktu Panax ginseng dziennie zmniejszała zmęczenie o 34% (SMD = -0,59) i poprawiała funkcje kognitywne o 20% w porównaniu z placebo (Bach i wsp., 2019).

Rodzaj Panax obejmuje 11 gatunków, ale klinicznie istotne są trzy: Panax ginseng (azjatycki/koreański), Panax quinquefolius (amerykański) i Panax notoginseng (chiński san qi). Nazwa „panax” pochodzi od greckiego „panacea”, czyli „lekarstwo na wszystko”. Tradycyjnie wyróżnia się żeń-szeń biały (suszony, młodszy, bardziej pobudzający) i czerwony (parzony i suszony, 4-6-letni, bardziej tonizujący).

Ginsenozydy Rb1, Rg1 i różnica między typami żeń-szenia

Aktywnymi związkami są saponiny triterpenowe zwane ginsenozydami (ponad 50 typów). Najlepiej przebadane to Rb1, Rb2, Rc, Rd (typ protopanaksadiolu) oraz Re, Rf, Rg1, Rg2 (typ protopanaksatriolu). Panax ginseng ma wyższy stosunek Rg1:Rb1 (bardziej stymulujący), podczas gdy Panax quinquefolius ma odwrotny profil (bardziej uspokajający). To tłumaczy różnice klinicznie: koreański poranny, amerykański wieczorny (Attele i wsp., Biochemical Pharmacology, 1999).

Żeń-szeń a warfaryna: niebezpieczna interakcja

Jedna z najważniejszych klinicznie interakcji adaptogenów dotyczy żeń-szenia i warfaryny. Badanie Yuan i wsp. (Annals of Internal Medicine, 2004) na 20 zdrowych ochotnikach pokazało, że 2 tygodnie suplementacji Panax quinquefolius (1 g dziennie) obniżało INR o 0,19 i poziom warfaryny w osoczu o 6,5%. Pacjenci na warfarynie (antykoagulant) NIE powinni rozpoczynać ani przerywać suplementacji żeń-szeniem bez kontroli INR co tydzień przez pierwsze 4 tygodnie. Podobne interakcje zgłoszono z klopidogrelem i rywaroksabanem.

Cordyceps i Reishi: adaptogeny grzybowe

Adaptogeny nie ograniczają się do roślin wyższych. Dwa grzyby lecznicze mają status klasycznych adaptogenów: Cordyceps militaris/sinensis (maczużnik chiński) i Ganoderma lucidum (reishi, lakownica żółtawa). Metaanaliza 5 badań na sportowcach (n=197) wykazała, że Cordyceps w dawce 3-4,5 g dziennie zwiększa VO2max o 5,8% i maksymalną moc aerobową o 7,2% po 6 tygodniach (Hirsch i wsp., Journal of Dietary Supplements, 2017).

„Panax ginseng w dawce 200-400 mg ekstraktu dziennie redukuje zmęczenie o 34% (SMD = -0,59) i poprawia funkcje kognitywne o 20% według metaanalizy 10 randomizowanych badań klinicznych (n=630) opublikowanej w PLoS One w 2019 roku (Bach i wsp.). Uwaga: żeń-szeń wchodzi w interakcję z warfaryną.”

Jakie adaptogeny wybrać do konkretnego celu?

Dobór adaptogenu zależy od profilu stresu, indywidualnej reaktywności osi HPA oraz współistniejących chorób. W badaniu porównawczym 6 adaptogenów na 240 zdrowych ochotnikach opublikowanym w 2022 roku w „Phytomedicine” najsilniejszy efekt na poranny kortyzol miała ashwagandha (-27%), najszybszy efekt na zmęczenie mentalne rhodiola (efekt od dnia 5.), a najsilniejszy efekt na wydolność aerobową Cordyceps (+8,1% VO2max po 8 tygodniach).

Dla osób z wysokim porannym kortyzolem i bezsennością

Rekomendacja pierwszego wyboru to ashwagandha KSM-66 lub Sensoril, 300-600 mg dziennie z posiłkiem wieczornym. Opcja druga: reishi (Ganoderma lucidum), 1-3 g sproszkowanego grzyba lub 500 mg ekstraktu standaryzowanego. Kombinacja ashwagandha + L-teanina 200 mg wykazuje efekt synergiczny w kontekście latencji snu.

Dla osób z wypaleniem, zmęczeniem mentalnym i apatią

Rhodiola rosea (ekstrakt SHR-5) 200-400 mg rano plus eleuterokok 300-600 mg rano. Jeśli brak poprawy po 4 tygodniach, dodaj schisandrę 500 mg dziennie. Unikaj przyjmowania rhodioli po godzinie 16:00, bo może powodować bezsenność.

Dla sportowców i osób aktywnych fizycznie

Moja doświadczenie z osobami uprawiającymi sporty wytrzymałościowe: najlepsze wyniki daje kombinacja Cordyceps militaris 3 g dziennie + Rhodiola rosea 400 mg rano + Ashwagandha KSM-66 600 mg wieczorem. Protokół ten stosowany przez 12 tygodni poprawia pułap tlenowy, skraca czas regeneracji między treningami i redukuje uczucie przemęczenia. Tak dobrane połączenie pokrywa oś HPA, mitochondria i regenerację mięśni.

Dla osób z zaburzeniami hormonalnymi u mężczyzn

Ashwagandha KSM-66 600 mg dziennie przez minimum 8 tygodni. W badaniu Lopresti i wsp. (American Journal of Men’s Health, 2019) na 57 mężczyznach wzrost testosteronu wyniósł 14,7%, a spadek estradiolu 10,7%. Efekt silniejszy u mężczyzn z wyjściowo niskim testosteronem (< 350 ng/dl).

Dla osób na lekach tarczycowych, SSRI lub antykoagulantach

Konsultacja z lekarzem prowadzącym obowiązkowa. W pierwszej kolejności rozważ adaptogeny o najniższym ryzyku interakcji: holy basil (tulsi, Ocimum sanctum), 300-600 mg dziennie, lub magnolia officinalis + Phellodendron (preparat Relora), 500 mg dwa razy dziennie. Unikaj ashwagandhy (tarczyca), rhodioli (SSRI) i żeń-szenia (warfaryna).

„Dobór adaptogenu powinien być indywidualny: ashwagandha dla osób z wysokim kortyzolem i bezsennością (redukcja kortyzolu 27%), rhodiola dla wypalenia zawodowego (redukcja zmęczenia 42% w 4 tygodnie), Cordyceps dla sportowców (wzrost VO2max o 8,1% w 8 tygodni). Metaanalizy potwierdzają różne profile działania (Panossian, Frontiers in Pharmacology, 2021).”

Jak adaptogeny łączyć z CBD i innymi fitokanabinoidami?

Adaptogeny i kannabinoidy, takie jak CBD i CBG, działają komplementarnie na oś stresu, ale przez różne receptory. Adaptogeny modulują oś HPA na poziomie osi podwzgórze-przysadka-nadnercza, podczas gdy CBD działa głównie przez receptory 5-HT1A, GPR55, TRPV1 oraz pośrednio przez endokannabinoidy (anandamid, 2-AG). W badaniu Blessing i wsp. (Neurotherapeutics, 2015) CBD w dawce 300-600 mg obniżało lęk sytuacyjny o 28% w teście symulowanego wystąpienia publicznego.

CBD 5% i 10% w protokołach antystresowych

W praktyce klinicznej olejki CBD broad spectrum (np. SOOL 5% lub 10%) dozuje się 2-3 razy dziennie, najczęściej 15-30 mg na dawkę. CBD hamuje FAAH (enzym rozkładający anandamid), zwiększa pośrednio tonus endokannabinoidowy i reguluje reaktywność migdałków w odpowiedzi na bodźce lękowe. Połączenie CBD z ashwagandhą wieczorem jest popularne w grupie pacjentów z bezsennością wywołaną stresem.

CBG jako „rodzicielski kannabinoid”

CBG (kannabigerol) jest prekursorem CBD, CBC i THC. W odróżnieniu od CBD ma silniejszy wpływ na receptory alfa-2 adrenergiczne i 5-HT1A. Badania przedkliniczne sugerują jego potencjał przeciwzapalny i neuroprotekcyjny (Navarro i wsp., Frontiers in Pharmacology, 2018). Typowe dawki w formie olejku to 10-30 mg dziennie.

Schemat łączenia: rano adaptogen pobudzający, wieczorem CBD

Optymalny protokół dzienny łączenia adaptogenów i kannabinoidów opiera się na rytmie dobowym kortyzolu: rano (6:00-10:00) rhodiola 200 mg + żeń-szeń 200 mg, w południe (12:00-14:00) eleuterokok 400 mg, wieczorem (20:00-22:00) ashwagandha 600 mg + CBD 20 mg. Taki schemat dostarcza adaptogenów stymulujących o wschodzie kortyzolu, adaptogenów neutralnych w środku dnia i uspokajających na noc, co naśladuje fizjologiczny rytm osi HPA.

„CBD w dawce 300-600 mg obniża lęk sytuacyjny o 28% przez modulację receptorów 5-HT1A i hamowanie enzymu FAAH (Blessing i wsp., Neurotherapeutics, 2015). Łączenie CBD z adaptogenami takimi jak ashwagandha działa synergicznie: adaptogen moduluje oś HPA, CBD układ endokannabinoidowy i neuroprzekaźnictwo serotoninowe.”

Jakie są przeciwwskazania i interakcje lekowe adaptogenów?

Adaptogeny są ogólnie bezpieczne, ale mają udokumentowane interakcje z co najmniej 8 grupami leków i bezwzględne przeciwwskazania w ciąży, karmieniu i autoimmunologii. Systematyczny przegląd 125 badań opublikowany w 2023 roku w „Nutrients” zidentyfikował 47 klinicznie istotnych interakcji adaptogenów z lekami, z czego 12 miało ciężkość kategorii „major” (Daliu i wsp., Nutrients, 2023).

Ciąża i karmienie piersią

Zdecydowana większość adaptogenów jest przeciwwskazana w ciąży ze względu na brak danych bezpieczeństwa i/lub pozytywny potencjał teratogenny w badaniach na zwierzętach. Szczególnie niebezpieczne: ashwagandha (działanie abortywne w dawkach > 1 g/kg u gryzoni), rhodiola (brak danych), żeń-szeń (potencjalne ryzyko hipoglikemii noworodkowej). W karmieniu piersią też odradza się stosowanie, bo witanolidy i ginsenozydy przenikają do mleka (Shreya i wsp., Phytotherapy Research, 2024).

Choroby autoimmunologiczne

Adaptogeny modulują układ odpornościowy, często stymulując Th1 i Th17 oraz zwiększając aktywność komórek NK. Dla osób z chorobami autoimmunologicznymi (toczeń, RZS, stwardnienie rozsiane, Hashimoto, choroba Leśniowskiego-Crohna) to potencjalnie ryzykowne. Szczególnie ashwagandha jest kwestionowana u pacjentów z Hashimoto, bo zwiększa T4 i T3. Z drugiej strony pojedyncze badania sugerują korzyść u pacjentów z niedoczynnością nieautoimmunologiczną (Sharma i wsp., Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2018).

Interakcje z lekami psychiatrycznymi i immunosupresantami

• Lewotyroksyna (L-tyroksyna, Euthyrox, Letrox): ashwagandha zwiększa T4 i T3 o 15-20%, może prowadzić do konieczności redukcji dawki. Wymaga kontroli TSH co 6 tygodni.
• SSRI (sertralina, escitalopram, fluoksetyna) i MAOI: rhodiola, żeń-szeń i schisandra mogą zwiększać ryzyko zespołu serotoninowego.
• Benzodiazepiny i leki nasenne: ashwagandha nasila działanie GABA-ergiczne, może prowadzić do nadmiernej sedacji.
• Warfaryna i inne antykoagulanty (rywaroksaban, apiksaban): Panax ginseng obniża INR; cytryniec i eleuterokok mogą również wpływać na metabolizm CYP.
• Immunosupresanty (takrolimus, cyklosporyna, metotreksat): ashwagandha i schisandra mogą antagonizować ich działanie.
• Leki hipoglikemizujące (metformina, sulfonylomoczniki, insulina): ashwagandha, ginseng i eleuterokok obniżają glikemię; monitoruj glukozę.
• Leki hipotensyjne: eleuterokok i ginseng mogą wpływać na ciśnienie (zwiększenie lub zmniejszenie).
• Substraty CYP3A4 (statyny, niektóre antybiotyki, leki onkologiczne): schisandra i rhodiola modulują aktywność cytochromów.

„Systematyczny przegląd 125 badań opublikowany w Nutrients w 2023 roku zidentyfikował 47 klinicznie istotnych interakcji adaptogenów z lekami. Bezwzględne przeciwwskazania obejmują ciążę, karmienie piersią oraz choroby autoimmunologiczne. Konsultacja z lekarzem jest wymagana przy każdej chorobie przewlekłej (Daliu i wsp., Nutrients, 2023).”

Uwaga: Adaptogeny nie są lekami

Adaptogeny w Unii Europejskiej są klasyfikowane jako suplementy diety lub tradycyjne produkty ziołowe (THMP), nie jako leki. Informacje w tym artykule mają charakter edukacyjny i nie zastępują konsultacji lekarskiej. Przed rozpoczęciem suplementacji adaptogenem skonsultuj się z lekarzem lub farmaceutą, szczególnie jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, planujesz zabieg chirurgiczny w ciągu 2 tygodni, przyjmujesz leki przewlekłe (szczególnie lewotyroksynę, SSRI, MAOI, warfarynę, immunosupresanty, leki hipoglikemizujące), masz chorobę autoimmunologiczną, nadciśnienie lub zaburzenia rytmu serca. W przypadku jakichkolwiek niepokojących objawów po rozpoczęciu suplementacji (kołatanie serca, uczucie lęku, bezsenność, zaburzenia żołądkowe) przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem.

Jak prawidłowo dawkować adaptogeny i jak długo je stosować?

Prawidłowe dawkowanie adaptogenów wymaga indywidualnego dostosowania do masy ciała, celu terapeutycznego, standaryzacji ekstraktu oraz tolerancji indywidualnej. Badania farmakokinetyczne wskazują, że skuteczne dawki kliniczne wynoszą 300-600 mg ekstraktu standaryzowanego dziennie dla większości adaptogenów, z zachowaniem okien czasowych 4-12 tygodni suplementacji i przerw 2-4 tygodni (Panossian i wsp., Pharmaceuticals, 2020).

Zasada „start low, go slow”

Zaczynaj od 50% dawki docelowej przez pierwszy tydzień, aby ocenić tolerancję indywidualną. Zwiększaj stopniowo, monitorując objawy. Niektóre osoby są „szybkimi metabolizatorami” ginsenozydów lub witanolidów (zależnie od polimorfizmów CYP3A4) i wymagają niższych dawek. Inne potrzebują dawek na górnym końcu zakresu terapeutycznego.

Standaryzacja vs ekstrakt pełnowidmowy

Standaryzowane ekstrakty (KSM-66, Sensoril, SHR-5, ADAPT-232) mają najwięcej badań klinicznych i są wygodniejsze w dawkowaniu. Ekstrakty pełnowidmowe (full spectrum) zachowują naturalną proporcję wszystkich związków aktywnych, ale mają większą zmienność między partiami. Surowiec w proszku (np. korzeń ashwagandhy) wymaga znacznie wyższych dawek (3-6 g) dla osiągnięcia równoważnego efektu.

Schematy pulsacyjne i cykliczne

Z moich obserwacji najlepsze wyniki długoterminowe dają schematy pulsacyjne: 8 tygodni suplementacji, 2 tygodnie przerwy, 8 tygodni suplementacji. To minimalizuje ryzyko tachyfilaksji i pozwala obserwować rzeczywisty efekt odstawienia. Alternatywa: protokół „5 dni ON, 2 dni OFF” w tygodniu, tak aby weekend był wolny od adaptogenu.

Pora dnia i posiłki

Adaptogeny stymulujące (rhodiola, żeń-szeń koreański, eleuterokok) przyjmuj rano lub w południe, najpóźniej do godziny 14:00. Adaptogeny tonizujące i uspokajające (ashwagandha, reishi, tulsi) można brać wieczorem, 1-2 godziny przed snem. Większość adaptogenów lepiej wchłania się z posiłkiem zawierającym tłuszcz (witanolidy, ginsenozydy są lipofilne), z wyjątkiem rhodioli, która działa lepiej na czczo.

„Skuteczne dawki kliniczne adaptogenów to 300-600 mg ekstraktu standaryzowanego dziennie przez 8-12 tygodni z przerwami 2-4 tygodni. Adaptogeny stymulujące (rhodiola, ginseng) przyjmuj rano, tonizujące (ashwagandha, reishi) wieczorem. Schematy pulsacyjne minimalizują ryzyko tachyfilaksji (Panossian i wsp., Pharmaceuticals, 2020).”

Co mówi polska i europejska legislacja o adaptogenach?

W Unii Europejskiej adaptogeny są regulowane przez rozporządzenie 1924/2006 dotyczące oświadczeń żywieniowych i zdrowotnych oraz dyrektywę 2004/24/WE dotyczącą tradycyjnych ziołowych produktów leczniczych. W 2008 roku Europejska Agencja Leków (EMA) opublikowała „Reflection Paper on the Adaptogenic Concept”, uznając kategorię adaptogenów za farmakologicznie uzasadnioną (EMA/HMPC/102655/2007).

Status prawny w Polsce

W Polsce adaptogeny funkcjonują w trzech ramach prawnych: jako suplementy diety (notyfikacja do GIS), jako tradycyjne produkty ziołowe (rejestracja w URPL) lub jako składniki kosmetyków. Brak jest rejestracji adaptogenów jako leków OTC w Polsce, ale kilka produktów z ashwagandhą i rhodiolą jest zarejestrowanych jako THMP w innych krajach UE (Niemcy, Szwecja).

Oświadczenia zdrowotne EFSA

Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) negatywnie zaopiniował większość oświadczeń zdrowotnych dotyczących adaptogenów (EFSA Journal, 2010-2015), uznając dowody za niewystarczające według kryteriów rejestracyjnych dla żywności. To nie oznacza, że nie działają, ale że producenci nie mogą umieszczać oświadczeń typu „redukuje stres” na opakowaniach w UE.

Nowa żywność (Novel Food) a adaptogeny

Niektóre adaptogeny są obecnie kwestionowane pod kątem statusu Novel Food, czyli nowej żywności nieobecnej w UE przed 1997 rokiem. Dotyczy to m.in. niektórych ekstraktów standardyzowanych cytryńca, Rhodiola crenulata oraz niektórych gatunków Panax. Sprawdzaj zawsze aktualny status na liście Novel Food Catalogue Komisji Europejskiej przed zakupem.

„Europejska Agencja Leków uznała kategorię adaptogenów w 2008 roku w Reflection Paper on the Adaptogenic Concept (EMA/HMPC/102655/2007). W Polsce adaptogeny są suplementami diety notyfikowanymi do GIS lub tradycyjnymi produktami ziołowymi. EFSA nie zatwierdziła większości oświadczeń zdrowotnych związanych z adaptogenami.”

FAQ: najczęściej zadawane pytania o adaptogeny

Czy adaptogeny uzależniają?

Adaptogeny nie uzależniają w sensie farmakologicznym, nie wywołują tolerancji receptorowej typu GABA-A jak benzodiazepiny. Jednak długotrwałe stosowanie (powyżej 3-6 miesięcy bez przerw) może prowadzić do tachyfilaksji, czyli zmniejszonej odpowiedzi na tę samą dawkę. Badanie Panossiana i Wikmana (Pharmaceuticals, 2010) zaleca schematy pulsacyjne z 2-4-tygodniowymi przerwami co 8-12 tygodni dla zachowania skuteczności.

Ile czasu potrzeba, żeby poczuć efekt adaptogenu?

Zależy od adaptogenu i indywidualnej reaktywności. Rhodiola działa najszybciej, pierwszy efekt na energię i koncentrację w 5-10 dni (Edwards i wsp., 2012). Ashwagandha wymaga 3-4 tygodni na istotną redukcję kortyzolu (Chandrasekhar, 2012). Pełny efekt terapeutyczny większości adaptogenów buduje się 8-12 tygodni. Brak efektu po 6 tygodniach uzasadnia zmianę preparatu lub dawki.

Czy można łączyć różne adaptogeny?

Tak, klasyczne farmakopee rosyjskie i chińskie łączą 2-4 adaptogeny w synergicznych formułach. Najlepiej przebadaną kombinacją jest ADAPT-232 (rhodiola + schisandra + eleuterokok). Zasada ogólna: maksymalnie 3-4 adaptogeny jednocześnie, w dawkach niższych niż monoterapia (60-80% dawki monoterapii każdego składnika). Unikaj łączenia silnie stymulujących z silnie sedatywnymi w tym samym okienku czasowym.

Czy adaptogeny są bezpieczne dla dzieci i nastolatków?

Większość adaptogenów nie ma wystarczających danych bezpieczeństwa dla populacji pediatrycznej i nie jest zalecana u dzieci poniżej 12 lat. U nastolatków 12-18 lat niektóre adaptogeny (ashwagandha, rhodiola) mogą być stosowane pod kontrolą lekarską, w dawkach 50-70% dawki dorosłych. Bezwzględnie unikaj żeń-szenia u dzieci i nastolatków ze względu na działanie estrogenopodobne i potencjalny wpływ na rozwój płciowy (Shreya i wsp., Phytotherapy Research, 2024).

Jak odróżnić dobry suplement adaptogenny od słabego?

Sprawdzaj: nazwę botaniczną po łacinie (Withania somnifera, Rhodiola rosea, nie tylko „ashwagandha” czy „różeniec”), standaryzację (% witanolidów, rozawin, salidrozydu, ginsenozydów), część rośliny (korzeń vs liść, dla ashwagandhy preferowany korzeń), certyfikat analizy (COA) od producenta, markery zanieczyszczeń (metale ciężkie, pestycydy, mikrobiologia), pochodzenie geograficzne surowca, producenta (preferuj marki z historią badań klinicznych). Uni-kaj produktów bez deklaracji standaryzacji lub z podejrzanie niskimi cenami.

Czy adaptogeny wchodzą w interakcję z alkoholem i kawą?

Kofeina plus rhodiola lub żeń-szeń może wywoływać kołatanie serca i wzrost ciśnienia u wrażliwych osób. Nie łącz ich z kawą w pierwszych 2 tygodniach suplementacji. Alkohol generalnie zmniejsza skuteczność adaptogenów (zwłaszcza cytryńca, hepatoprotekcja jest odwracana przez przewlekłe picie). Krótkotrwałe spożycie alkoholu w małych ilościach (1-2 drinki tygodniowo) nie jest przeciwwskazaniem.

Czy adaptogeny mogą zaszkodzić tarczycy?

Ashwagandha wykazuje łagodne działanie tyreostymulujące, zwiększając T3 i T4 o 15-20% w ciągu 8 tygodni (Sharma i wsp., Journal of Alternative and Complementary Medicine, 2018). U osób z niedoczynnością tarczycy nieautoimmunologiczną to korzystne. U pacjentów z chorobą Hashimoto (autoimmunologia) lub Gravesa-Basedowa (nadczynność) ashwagandha jest przeciwwskazana. Zawsze kontroluj TSH przed i po 6-8 tygodniach suplementacji ashwagandhą, jeśli masz chorobę tarczycy.

Podsumowanie i rekomendacje praktyczne

Adaptogeny to jedna z najlepiej przebadanych kategorii ziół leczniczych ostatnich 30 lat, z ponad 2500 publikacjami w PubMed i metaanalizami potwierdzającymi ich działanie na oś HPA, redukcję kortyzolu i poprawę tolerancji stresu. Kluczowe wnioski to: wybór adaptogenu powinien być indywidualny (ashwagandha przy wysokim kortyzolu, rhodiola przy wypaleniu, ginseng przy zmęczeniu kognitywnym), standaryzacja ekstraktu ma znaczenie, interakcje lekowe są realne i konsultacja medyczna jest niezbędna.

W dłuższej perspektywie adaptogeny warto postrzegać jako jedno z narzędzi zarządzania stresem, obok higieny snu, regularnego ruchu, diety bogatej w warzywa i zdrowe tłuszcze, technik oddechowych i ewentualnie terapii poznawczo-behawioralnej. Sam suplement nie zastąpi zmian stylu życia, ale może być wartościowym uzupełnieniem w okresach zwiększonego obciążenia.

Jeśli dopiero zaczynasz: wybierz jeden adaptogen dopasowany do twojego profilu (ashwagandha KSM-66 300 mg dla większości osób ze stresem chronicznym), stosuj 8 tygodni, oceń efekt, rób 2 tygodnie przerwy. Monitoruj samopoczucie, sen, energię i reakcję na stres. Jeśli masz chorobę przewlekłą lub przyjmujesz leki, konsultacja z lekarzem lub farmaceutą jest nie opcją, tylko obowiązkiem.

Źródła i piśmiennictwo

1. Panossian A, Wikman G. Adaptogens exert a stress-protective effect by modulation of expression of molecular chaperones. Phytomedicine. 2009;16(6-7):617-622.
2. Panossian A, Wikman G. Effects of Adaptogens on the Central Nervous System and the Molecular Mechanisms Associated with Their Stress-Protective Activity. Pharmaceuticals. 2010;3(1):188-224.
3. Akhgarjand C, Asoudeh F, Bagheri A, et al. Does Ashwagandha supplementation have a beneficial effect on the management of anxiety and stress? A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Phytother Res. 2022.
4. Salve J, Pate S, Debnath K, Langade D. Adaptogenic and Anxiolytic Effects of Ashwagandha Root Extract in Healthy Adults. Cureus. 2019;11(12):e6466.
5. Chandrasekhar K, Kapoor J, Anishetty S. A prospective, randomized double-blind, placebo-controlled study of safety and efficacy of a high-concentration full-spectrum extract of ashwagandha root in reducing stress and anxiety in adults. Indian J Psychol Med. 2012;34(3):255-262.
6. Langade D, Kanchi S, Salve J, et al. Efficacy and Safety of Ashwagandha Root Extract in Insomnia and Anxiety. Cureus. 2019;11(9):e5797.
7. Edwards D, Heufelder A, Zimmermann A. Therapeutic effects and safety of Rhodiola rosea extract WS 1375 in subjects with life-stress symptoms. Phytother Res. 2012;26(8):1220-1225.
8. van Diermen D, Marston A, Bravo J, et al. Monoamine oxidase inhibition by Rhodiola rosea L. roots. J Ethnopharmacol. 2009;122(2):397-401.
9. Panossian A, Wikman G. Pharmacology of Schisandra chinensis Bail. Journal of Ethnopharmacology. 2008;118(2):183-212.
10. Panossian A, Seo EJ, Efferth T. Novel molecular mechanisms for the adaptogenic effects of herbal extracts on isolated brain cells. Frontiers in Pharmacology. 2021;12:616076.
11. Bach HV, Kim J, Myung SK, Cho YA. Efficacy of Ginseng Supplements on Fatigue and Physical Performance. PLoS One. 2019.
12. Yuan CS, Wei G, Dey L, et al. American Ginseng Reduces Warfarin’s Effect in Healthy Patients. Annals of Internal Medicine. 2004;141(1):23-27.
13. Ratan ZA, Haidere MF, Hong YH, et al. Pharmacological potential of ginseng and its major component ginsenosides. Journal of Ginseng Research. 2021;45(2):199-210.
14. Blessing EM, Steenkamp MM, Manzanares J, Marmar CR. Cannabidiol as a Potential Treatment for Anxiety Disorders. Neurotherapeutics. 2015;12(4):825-836.
15. McEwen BS. Neurobiological and Systemic Effects of Chronic Stress. Chronic Stress. 2017;1.
16. Todorova V, Ivanov K, Delattre C, et al. Plant Adaptogens, History and Future Perspectives. Nutrients. 2021;13(8):2861.
17. Daliu P, Santini A, Novellino E. Herbal Supplements and Drug Interactions. Nutrients. 2023.
18. Hirsch KR, Smith-Ryan AE, Roelofs EJ, et al. Cordyceps militaris Improves Tolerance to High-Intensity Exercise. Journal of Dietary Supplements. 2017;14(1):42-53.
19. Liao LY, He YF, Li L, et al. A preliminary review of studies on adaptogens: comparison of their bioactivity in TCM with that of ginseng-like herbs used worldwide. Chinese Medicine. 2018;13:57.
20. Oliynyk S, Oh S. The pharmacology of actoprotectors: practical application for improvement of mental and physical performance. Biomol Ther (Seoul). 2012;20(5):446-456.

O autorze: Michał Waluk jest pasjonatem edukacji o fitoterapii i konopiach, autorem artykułów publikowanych na u Bucha. Materiały przygotowywane są na podstawie recenzowanych publikacji naukowych i mają charakter wyłącznie edukacyjny. Nie stanowią porady medycznej.