Probiotyki na jelita i odporność: które szczepy mają dowody

Skuteczność probiotyku zależy od szczepu, nie od gatunku. Gdzie dane są najmocniejsze, gdzie efektu nie było i komu probiotyk może zaszkodzić.

Etykieta z napisem „Lactobacillus rhamnosus, 50 miliardów CFU” nie mówi prawie nic o tym, czy preparat zadziała. Badania kliniczne dotyczą pojedynczych szczepów z numerem depozytowym, nie całych gatunków. W jednym randomizowanym badaniu nad zespołem jelita drażliwego podano dwa szczepy w tej samej dawce. Bifidobacterium infantis 35624 zmniejszył objawy, a Lactobacillus salivarius UCC4331 nie zrobił nic (O’Mahony i in., Gastroenterology, 2005). Oba były żywe, oba należały do bakterii kwasu mlekowego. Dowody są przypisane szczepom, nie opakowaniom.

KLUCZOWE INFORMACJE
• Najmocniejsze dane w cytowanych tu pracach: biegunka poantybiotykowa, RR 0,47 dla S. boulardii (McFarland, World Journal of Gastroenterology, 2010).
• Cochrane 2020 cofnął wnioski o biegunce infekcyjnej.
• Wieloszczepowy probiotyk opóźnił odbudowę mikrobioty po antybiotyku (Suez i wsp., 2018).
• Probiotyk bywa szkodliwy w stanie ciężkim: zgony 16% wobec 6% (Besselink i in., 2008, praca z zastrzeżeniem redakcji).

Dlaczego sama nazwa gatunku na etykiecie nic nie znaczy?

Bo dowody kliniczne są przypisane pojedynczemu szczepowi, nie gatunkowi. Konsensus ISAPP (Hill i in., Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology, 2014) podtrzymał definicję probiotyku jako żywych mikroorganizmów podanych w odpowiedniej ilości i wskazał, że precyzyjne użycie tego terminu ma pomóc odróżnić od siebie produkty na rynku.

Pełne oznaczenie szczepu składa się z trzech części: rodzaju, gatunku i identyfikatora szczepu, na przykład Lactobacillus rhamnosus GG albo Bifidobacterium longum BB536. Identyfikator zwykle odsyła do numeru w kolekcji depozytowej, dzięki czemu da się sprawdzić, które badania dotyczą dokładnie tego mikroorganizmu. Bez niego zapis „Lactobacillus rhamnosus” opisuje wiele różnych szczepów o różnych właściwościach.

Ten sam szczep bywa też opisywany dwoma zapisami. Lactobacillus plantarum 299v występuje w tytule badania klinicznego także jako DSM 9843, czyli pod numerem w kolekcji depozytowej (Ducrotté i wsp., World Journal of Gastroenterology, 2012). Preparatu opisanego samą nazwą gatunku nie da się powiązać z żadną publikacją. Nie jest przez to automatycznie gorszy, ale obietnic z jego opakowania nie da się ani potwierdzić, ani podważyć.

Czy więcej CFU znaczy lepiej?

Nie. CFU to liczba żywych komórek zdolnych utworzyć kolonię na płytce, czyli miara zawartości, a nie siły działania. W dwóch cytowanych tu przeglądach dawka wypadła różnie: w jednym przewagę miały dawki od 5 miliardów CFU dziennie, w drugim podgrupy z dawkami niższymi i wyższymi dały podobny wynik. Wyższa liczba na opakowaniu nie ma w tych pracach dowodu przewagi.

W przeglądzie Cochrane (Guo i wsp., 2019) zebrano 33 badania z randomizacją i 6352 dzieci przyjmujących antybiotyk. Biegunka wystąpiła u 8 proc. dzieci w grupach probiotyku wobec 19 proc. w grupach kontrolnych. Analiza podgrup wykazała przewagę dawek od 5 miliardów CFU dziennie nad niższymi. Przewaga dotyczyła tej jednej analizy podgrup.

W przeglądzie Cochrane o zakażeniu Clostridioides difficile (Goldenberg i wsp., 2017), obejmującym 39 badań i 9955 osób, wynik był podobny w podgrupach z dawkami niższymi i wyższymi. Różnicę robiło co innego: wyjściowe ryzyko zachorowania. Przy ryzyku powyżej 5 proc. redukcja była duża, przy niskim ryzyku nie było jej wcale.

Kontrprzykład dla arytmetyki miliardów daje badanie PLACIDE (Allen i wsp., Lancet, 2013). Analiza objęła 2941 hospitalizowanych osób od 65. roku życia, które przyjmowały antybiotyk. Jedna grupa dostawała przez 21 dni 60 miliardów pałeczek kwasu mlekowego i bifidobakterii dziennie, druga placebo. Biegunka poantybiotykowa wystąpiła u 10,8% osób w grupie probiotyku wobec 10,4% na placebo.

Czym różnią się prebiotyk, synbiotyk i postbiotyk?

To trzy odrębne kategorie, łatwe do pomylenia ze sobą i z probiotykiem. Międzynarodowe towarzystwo ISAPP wydało dla każdej z nich osobne stanowisko konsensusowe.

Pojęcie Co mówi konsensus ISAPP
Probiotyk Żywe mikroorganizmy, które podane w odpowiedniej ilości przynoszą korzyść zdrowotną gospodarzowi (Hill i wsp., 2014).
Prebiotyk Substrat wybiórczo wykorzystywany przez mikroorganizmy gospodarza, dający korzyść zdrowotną (Gibson i wsp., Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology, 2017). Definicja nie ogranicza się do węglowodanów ani do samego jelita.
Synbiotyk Mieszanina żywych mikroorganizmów i substratu wybiórczo przez nie wykorzystywanego (Swanson i wsp., Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology, 2020). Panel odrzucił prostą definicję „probiotyk plus prebiotyk”, żeby nie blokować preparatów projektowanych tak, by składniki działały wspólnie.
Postbiotyk Preparat mikroorganizmów nieożywionych albo ich składników, przynoszący korzyść zdrowotną (Salminen i wsp., Nature Reviews Gastroenterology and Hepatology, 2021). Musi zawierać inaktywowane komórki lub ich elementy.

W postbiotyku nie ma żywych komórek, więc liczba CFU go nie opisuje. Prebiotyk sam w sobie nie dostarcza bakterii, tylko pożywkę dla tych, które już są w jelicie. Opakowanie, które używa tych słów wymiennie, nie mówi, co właściwie zawiera.

Przy jakich wskazaniach dowody są najmocniejsze?

Przy biegunce poantybiotykowej i biegunce podróżnych. Meta-analiza 27 randomizowanych badań obejmujących 5029 pacjentów (McFarland, World Journal of Gastroenterology, 2010) dała dla Saccharomyces boulardii RR 0,47 w profilaktyce biegunki poantybiotykowej, z przedziałem ufności od 0,35 do 0,63.

Ta sama praca rozdziela wskazania według siły dowodów. Autorka rekomenduje S. boulardii jednoznacznie tylko w dwóch sytuacjach: profilaktyce biegunki poantybiotykowej oraz biegunki podróżnych. Dowody dla tego drugiego wskazania opisuje osobny tekst o probiotykach na biegunkę podróżnych. Randomizowane dane wspierają też zapobieganie biegunce przy żywieniu dojelitowym i łagodzenie objawów terapii eradykacyjnej Helicobacter pylori. W 84% ramion terapeutycznych włączonych do przeglądu drożdżak okazał się skuteczny i bezpieczny, co dotyczyło jednak bardzo różnych wskazań o różnej jakości danych.

Reszta listy wygląda inaczej. Zapobieganie nawrotom zakażenia Clostridioides difficile, zespół jelita drażliwego, ostra biegunka u dorosłych, choroba Leśniowskiego-Crohna i giardioza zostały opisane jako obiecujące, ale wymagające mocniejszych dowodów. Dane o odporności i o nastroju są słabsze, co pokazują dalsze sekcje.

Czy probiotyk po antybiotyku odbudowuje mikrobiotę jelit?

W badaniu, które sprawdziło to bezpośrednio, wynik był odwrotny, ale dotyczył jednego wieloszczepowego preparatu. W pracy Suez i wsp. (Cell, 2018) wieloszczepowy probiotyk podany po antybiotykoterapii wyraźnie opóźnił odbudowę własnej mikrobioty jelita. Ta odbudowa pozostała też niepełna. Badano myszy i ludzi, pobierając próbki także z błony śluzowej jelita, nie tylko ze stolca.

Porównanie dotyczyło trzech dróg powrotu po antybiotyku. Bez żadnej interwencji mikrobiota wracała samoistnie. Po probiotyku powrót był wolniejszy i niepełny, dotyczyło to też ekspresji genów gospodarza. Po autologicznym przeszczepie mikrobioty kałowej, czyli podaniu własnego stolca, powrót był szybki i prawie pełny w ciągu kilku dni. W doświadczeniach laboratoryjnych do hamowania mikrobioty przez probiotyk przyczyniały się substancje wydzielane przez pałeczki Lactobacillus.

To badanie mierzyło skład mikrobioty, a nie biegunkę, więc nie podważa wyników McFarland dla S. boulardii. Pokazuje natomiast, że po antybiotyku probiotyk nie musi przyspieszać powrotu mikrobioty, a w tym badaniu go spowolnił. Korzyść z probiotyku przy antybiotyku dotyczy zapobiegania biegunce u wybranych szczepów i w wybranych grupach. Preparat wieloszczepowy w badaniu PLACIDE, opisanym wyżej, nie zmniejszył jej u osób starszych w szpitalu. Autorzy pracy z Cell zauważają, że możliwe korzyści z probiotyku może równoważyć gorsza odbudowa błony śluzowej. Inne suplementy stosowane w tym okresie opisuje wpis o suplementach po antybiotyku.

Czy probiotyki skracają biegunkę infekcyjną?

Prawdopodobnie nie tak, jak sądzono jeszcze dekadę temu. Przegląd Cochrane z 2010 roku (Allen i in., 63 badania, 8014 uczestników) raportował skrócenie biegunki średnio o 24,8 godziny i spadek ryzyka biegunki trwającej co najmniej 4 dni do RR 0,41.

Aktualizacja z 2020 roku (Collinson i in., Cochrane Database of Systematic Reviews, 2020) objęła już 82 badania i 12 127 uczestników. Po ograniczeniu analizy do badań o niskim ryzyku błędu systematycznego różnica zniknęła. Ryzyko biegunki trwającej co najmniej 48 godzin wyniosło RR 1,00, a czas trwania biegunki skrócił się o 8,6 godziny przy przedziale ufności obejmującym zero. Autorzy opisali wyraźną heterogeniczność i błąd publikacyjny widoczny na wykresach lejkowych.

Przeglądy mówią też coś o samych szczepach. Już w 2010 roku autorzy zapisali wprost, że różnic w wielkości efektu między badaniami nie tłumaczył ani szczep, ani liczba szczepów, ani żywotność organizmów, ani dawka. Już sama analiza nie pozwalała więc powiązać tego wyniku z konkretnym szczepem. Pierwszy autor przeglądu z 2010 roku prowadził badania na szczepach dostarczonych przez firmy Cultech i Valio, co ujawnia sama praca.

Dwa badania z randomizacją z 2018 roku ukazały się w tym samym numerze New England Journal of Medicine. Objęły dzieci od 3 miesięcy do 4 lat, które trafiły na oddział ratunkowy z ostrym nieżytem żołądkowo-jelitowym. W próbie Schnadower i wsp. 971 dzieci dostawało przez 5 dni Lactobacillus rhamnosus GG albo placebo. Umiarkowany lub ciężki przebieg wystąpił u 11,8% wobec 12,6%, a mediana czasu biegunki wyniosła 49,7 wobec 50,9 godziny. W próbie Freedman i wsp. 886 dzieci dostawało połączenie L. rhamnosus R0011 z L. helveticus R0052. Umiarkowany lub ciężki przebieg dotyczył 26,1% wobec 24,7% na placebo. W żadnej z prób probiotyk nie dał przewagi.

Co daje S. boulardii przy Clostridioides difficile?

Zmniejsza nawroty, ale tylko u osób, które nawrót już przechodziły. W badaniu opublikowanym w JAMA (McFarland i in., 1994) 124 pacjentów otrzymywało wankomycynę albo metronidazol razem z 1 g S. boulardii dziennie przez 4 tygodnie lub z placebo.

W podgrupie z nawrotowym zakażeniem kolejny nawrót wystąpił u 34,6% osób przyjmujących drożdżak wobec 64,7% na placebo. W podgrupie z pierwszym epizodem różnicy nie było: 19,3% wobec 24,2%, przy p równym 0,86. Ogólne ryzyko względne wyniosło 0,43. Wynik jest więc wąski i dotyczy dobrze określonej sytuacji, a nie każdego pacjenta po antybiotyku.

S. boulardii to drożdżak, a nie bakteria, więc antybiotyki przeciwbakteryjne na niego nie działają. W badaniu podawano go razem z leczeniem antybiotykiem. Do protokołu badania nie włączono osób z zaburzeniami odporności w przebiegu AIDS ani po chemioterapii w ciągu poprzednich 3 miesięcy. Wyniki tych grup chorych więc nie obejmują.

Szczep Wskazanie z randomizowanymi danymi Siła dowodów
Saccharomyces boulardii Biegunka poantybiotykowa, biegunka podróżnych Mocna, meta-analiza 27 badań
Saccharomyces boulardii Nawroty C. difficile po wcześniejszym nawrocie Umiarkowana, jedno RCT
Bifidobacterium infantis 35624 Zespół jelita drażliwego, 8 tygodni Umiarkowana, jedno RCT
Lactobacillus plantarum 299v (DSM 9843) Zespół jelita drażliwego, 4 i 8 tygodni Niejednoznaczna: jedno RCT na plus (214 osób), jedno bez efektu
Lactobacillus rhamnosus GG Ostry nieżyt żołądkowo-jelitowy u dzieci, 5 dni Brak efektu, RCT, 971 dzieci
Bifidobacterium longum BB536 Pyłkowica cedrowa, 13 tygodni Słaba, 44 uczestników
L. plantarum HEAL9, L. paracasei 8700:2 Infekcje górnych dróg oddechowych Niska pewność wg Cochrane 2022
L. helveticus R0052, B. longum R0175 Wskaźniki stresu u zdrowych ochotników Wstępna, pojedyncze badanie

Który szczep ma dowody przy zespole jelita drażliwego?

Bifidobacterium infantis 35624, a z wynikami niejednoznacznymi także Lactobacillus plantarum 299v. W badaniu z podwójnie ślepą próbą (O’Mahony i in., Gastroenterology, 2005) 77 osób z zespołem jelita drażliwego przez 8 tygodni otrzymywało B. infantis 35624 albo Lactobacillus salivarius UCC4331, każdy w dawce 10 miliardów żywych komórek w napoju mlecznym ze słodem, albo sam napój jako placebo.

Poprawa dotyczyła tylko grupy B. infantis 35624. Spadły wyniki złożone oraz oceny bólu brzucha, wzdęć i trudności z wypróżnieniem, przez większość tygodni terapii. Częstość i konsystencja wypróżnień nie różniły się między grupami. To rozróżnienie ma znaczenie praktyczne: szczep łagodził dolegliwości, nie regulował rytmu wypróżnień.

Badanie mierzyło też stosunek interleukiny 10 do interleukiny 12 we krwi obwodowej. U pacjentów z zespołem jelita drażliwego był on na starcie nieprawidłowy, przesunięty w stronę prozapalnej odpowiedzi typu Th1. Podanie B. infantis 35624 przywróciło go do normy, czego nie zrobił drugi szczep. Ten sam protokół, ta sama dawka, dwa różne wyniki. Trudno o czystszą ilustrację tego, że gatunek nie wystarczy jako opis probiotyku.

Drugi szczep z danymi to L. plantarum 299v (DSM 9843). Badanie Ducrotté i wsp. (World Journal of Gastroenterology, 2012) objęło 214 osób z zespołem jelita drażliwego według kryteriów rzymskich III. Przez 4 tygodnie przyjmowały one jedną kapsułkę dziennie albo placebo. W grupie probiotyku ból brzucha był słabszy i rzadszy, podobnie wzdęcia.

W drugiej próbie z randomizacją (Stevenson i wsp., Nutrition, 2014) chorzy spełniający kryteria rzymskie II przyjmowali ten sam szczep albo placebo przez 8 tygodni. Ulga w bólu brzucha i jakość życia nie różniły się między grupami. Ból zmalał w obu grupach, co autorzy opisali jako duży efekt placebo. Wyniki dla 299v są więc niejednoznaczne, a żadnego z nich nie wolno rozciągać na inne szczepy L. plantarum.

Czy probiotyki wzmacniają odporność?

Umiarkowanie i tylko niektóre szczepy. Aktualizacja przeglądu Cochrane (Zhao, Dong i Hao, Cochrane Database of Systematic Reviews, 2022) objęła 23 badania i 6950 uczestników. Probiotyki mogą zmniejszać liczbę osób z co najmniej jedną infekcją górnych dróg oddechowych, RR 0,76, ale pewność dowodów autorzy ocenili jako niską.

Pozostałe wyniki są w podobnym tonie. Średni czas trwania epizodu skrócił się o 1,22 dnia, również przy niskiej pewności. Wyraźniejszy okazał się spadek liczby osób, którym przepisano antybiotyk z powodu infekcji, RR 0,58 przy umiarkowanej pewności dowodów. Odsetek uczestników zgłaszających działanie niepożądane nie wzrósł.

Przegląd podaje też, jakich szczepów te badania dotyczyły. Większość prób stosowała jeden lub dwa szczepy, na przykład Lactobacillus plantarum HEAL9 oraz Lactobacillus paracasei 8700:2 albo N1115. W tych próbach podawano je w ilości miliarda albo stu miliardów CFU na dobę, przez ponad trzy miesiące. Efektu tego nie wolno przenosić na inne szczepy tego samego gatunku. Randomizowane dane dla L. plantarum 299v dotyczą na przykład zespołu jelita drażliwego, a nie infekcji. Przegląd mechanizmów immunologicznych (Borchers i in., Journal of Gastroenterology, 2009) kończy się zdaniem, że wyniki są zbyt zmienne, by wyciągać stanowcze wnioski o skuteczności konkretnych probiotyków.

Czy probiotyk poprawia nastrój i obniża stres?

Dane na ten temat są wczesne i nieliczne. Praca Messaoudi i in. (British Journal of Nutrition, 2011) badała połączenie Lactobacillus helveticus R0052 z Bifidobacterium longum R0175 równolegle u szczurów i u zdrowych ochotników przyjmujących preparat przez 30 dni w schemacie z placebo.

U ludzi spadły wyniki skali HSCL-90: ogólny wskaźnik nasilenia objawów oraz podskale somatyzacji i depresji. Niżej wypadła również podskala gniewu z wrogością. Obniżyły się też wynik ogólny skali HADS i dobowe wydalanie wolnego kortyzolu z moczem. To nie był kortyzol poranny, tylko zbiórka dobowa, a badana grupa była mała i złożona z osób zdrowych.

Termin psychobiotyk zaproponowali Dinan, Stanton i Cryan (Biological Psychiatry, 2013), opisując mikroorganizmy zdolne wytwarzać substancje neuroaktywne, między innymi kwas gamma-aminomasłowy i serotoninę. Ich praca kończy się stwierdzeniem, że na wyniki dużych badań z kontrolą placebo dopiero się czeka. Te dwie prace pozwalają traktować wpływ probiotyku na nastrój jako hipotezę wartą sprawdzenia, a nie jako ustalone wskazanie.

Komu probiotyki mogą zaszkodzić?

Osobom z obniżoną odpornością, po przeszczepie, z cewnikiem centralnym oraz pacjentom w stanie ciężkim. W randomizowanym badaniu nad przewidywanym ciężkim ostrym zapaleniem trzustki (Besselink i in., Lancet, 2008) zmarło 24 z 152 pacjentów w grupie probiotycznej, czyli 16%. Na placebo zmarło 9 ze 144, czyli 6%.

Ryzyko względne zgonu wyniosło 2,53. Niedokrwienie jelita wystąpiło u 9 osób w grupie probiotycznej, z czego 8 zmarło, i u nikogo w grupie placebo. Liczby infekcyjnych powikłań nie udało się przy tym obniżyć. Autorzy zakończyli pracę zaleceniem, by w tej grupie chorych profilaktyki probiotycznej nie stosować. Ta praca ma jednak status szczególny: w 2010 roku The Lancet opublikował wobec niej zastrzeżenie redakcji (expression of concern, Lancet, 2010). Pracy nie wycofano.

Drugi udokumentowany problem to zakażenia wywołane samym probiotykiem. Analiza pięciu fińskich szpitali uniwersyteckich z lat 2009-2018 (Rannikko i in., Emerging Infectious Diseases, 2021) znalazła 46 przypadków grzybicy krwi wywołanej przez Saccharomyces. Co najmniej 20 z tych osób, czyli 43%, przyjmowało S. boulardii. Iloraz szans stosowania tego probiotyku wobec grupy kontrolnej wyniósł 14.

Panel ISAPP w pracy Merenstein i wsp. (Gut Microbes, 2023) zebrał zalecenia dotyczące bezpieczeństwa. Wskazał ryzyko w populacjach wrażliwych i potrzebę zgłaszania działań niepożądanych. Zalecił też sekwencjonowanie całego genomu szczepu, które pozwala wykryć geny wirulencji, toksyn i oporności na antybiotyki. Preparaty dla pacjentów powinny według panelu spełniać ostrzejsze normy jakości, najlepiej potwierdzone przez niezależny podmiot. Część autorów jest zatrudniona przez producentów probiotyków albo im doradza, co ujawnia sama praca. Przy chorobie przewlekłej, lekach immunosupresyjnych albo założonym cewniku naczyniowym o probiotyku decyduje lekarz.

Co oznaczają napisy na etykiecie probiotyku?

Cztery z pięciu informacji z listy niżej dotyczą napisów na opakowaniu. Piąta, czyli badania danego szczepu, pochodzi z baz publikacji.

  • Pełne oznaczenie szczepu: rodzaj, gatunek i identyfikator, na przykład „Bifidobacterium longum BB536”. Sam gatunek nie pozwala odnaleźć badań.
  • Liczba CFU na koniec ważności: deklaracja „at expiry” podaje liczbę żywych komórek na koniec okresu przydatności. Deklaracja „at manufacture” opisuje moment produkcji, a miano spada w czasie przechowywania.
  • Warunki przechowywania: część preparatów wymaga lodówki, część jest stabilna w temperaturze pokojowej. Rozstrzyga zapis producenta na opakowaniu.
  • Postać kapsułki: powłoka dojelitowa ma opóźnić uwolnienie zawartości do miejsca za żołądkiem. To cecha konstrukcji, a nie dowód działania.
  • Publikacje dla tego szczepu: pełne oznaczenie pozwala odnaleźć badania kliniczne szczepu w bazie PubMed. Szczep bez żadnego badania klinicznego nie ma oparcia dla obietnic z opakowania.

Nazwa handlowa nie identyfikuje szczepu, robi to dopiero pełne oznaczenie z identyfikatorem.

Jak długo podawano probiotyki w badaniach?

Czas podawania zależał od szczepu i wskazania. W badaniach nad zespołem jelita drażliwego efekt oceniano po 4 albo 8 tygodniach (dwie próby z L. plantarum 299v) i po 8 tygodniach (B. infantis 35624), a w przeglądzie Cochrane z 2022 roku większość prób trwała ponad trzy miesiące. Przy ostrej biegunce u dzieci próby z 2018 roku trwały 5 dni.

Pora względem antybiotyku też była ustalona w protokole badania. S. boulardii podawano razem z antybiotykiem, bo to drożdżak, na którego antybiotyki przeciwbakteryjne nie działają (McFarland i in., 1994). Odstępu godzinowego dla szczepów bakteryjnych nie podaje żadne z cytowanych tu badań. Przy ostrej biegunce probiotyk w przeglądzie Cochrane z 2010 roku stosowano obok nawadniania, nie zamiast niego. Opisane tu badania nie sprawdzały, czy wyższa dawka tego samego szczepu pomaga, gdy objawy nie mijają.

Wpływ badanego preparatu na jelito okazał się przejściowy. W badaniu Zmora i wsp. (Cell, 2018) wieloszczepowy preparat zmieniał skład mikrobioty błony śluzowej tylko przejściowo i w różnym stopniu u różnych osób. U myszy z własną mikrobiotą napotykał wyraźny opór przed zasiedleniem śluzówki. Probiotyk działa więc raczej w czasie przyjmowania niż jako jednorazowa naprawa mikrobioty. Stres i oś jelito-mózg opisuje też artykuł o formach magnezu na stres i sen.

Co badania mówią o podaniu probiotyku z posiłkiem?

Cytowane tu dane pochodzą z modelu laboratoryjnego, a nie z badania z udziałem ludzi. W eksperymencie, który porównał pory podania bezpośrednio, przeżywalność była najlepsza przy posiłku albo do 30 minut przed nim, a najgorsza przy podaniu 30 minut po jedzeniu.

Chodzi o eksperyment Tompkins i wsp. (Beneficial Microbes, 2011) na modelu górnego odcinka przewodu pokarmowego. Testowano komercyjny preparat czteroskładnikowy, a pierwszy autor był związany z firmą Institut Rosell z grupy Lallemand. Mleko o zawartości 1 proc. tłuszczu i owsianka na mleku chroniły bakterie wyraźnie lepiej niż sok jabłkowy albo woda, a zdaniem autorów decydowała zawartość tłuszczu, nie białka. Saccharomyces boulardii nie reagował ani na porę posiłku, ani na jego zdolność buforowania kwasu, co odróżnia drożdże od bakterii.

Wynik ma trzy ograniczenia. To model laboratoryjny, nie badanie z udziałem pacjentów. Mierzono przeżywalność komórek, a nie efekt zdrowotny. Wynik dotyczy postaci niepowlekanych, bo kapsułka dojelitowa z założenia otwiera się dopiero za żołądkiem. W badaniach klinicznych porę podania narzuca protokół.

Od czego zależy trwałość probiotyku poza lodówką?

Od technologii wytwarzania i od właściwości szczepu, więc jednej reguły dla wszystkich preparatów nie ma. Warunki przechowywania podaje producent na opakowaniu. Ten sam szczep może więc mieć różne wymagania w różnych preparatach.

Przegląd Fenster i wsp. (Microorganisms, 2019) opisuje, jak zmieniła się ta branża. Bakterie probiotyczne trafiały tradycyjnie do fermentowanych produktów mlecznych o krótkim terminie przydatności i chłodniczym przechowywaniu. Suche postacie, czyli kapsułki i saszetki, projektuje się dziś na stabilność sięgającą 24 miesięcy w temperaturze i wilgotności otoczenia. Autorzy podkreślają, że deklarowana dawka ma być osiągalna na koniec okresu przydatności, a nie w dniu produkcji.

Panel ekspertów w pracy Jackson i wsp. (Frontiers in Microbiology, 2019) rekomenduje niezależną certyfikację tożsamości, czystości i liczebności szczepów oraz umieszczanie informacji o niej na opakowaniu.

Kiedy problem jelitowy wymaga lekarza, a nie suplementu?

Wtedy, gdy pojawiają się objawy alarmowe. Krew w stolcu, czarny smolisty stolec, niezamierzona utrata masy ciała, gorączka, niedokrwistość i ból budzący w nocy to sytuacje diagnostyczne. Probiotyk ich nie rozwiąże i może opóźnić rozpoznanie.

Osobnej uwagi wymaga biegunka, która pojawia się w trakcie antybiotykoterapii lub po niej i towarzyszą jej gorączka oraz silny ból brzucha. Może to być zakażenie Clostridioides difficile, wymagające badania stolca i leczenia celowanego. W badaniu McFarland i in. z 1994 roku S. boulardii był wyłącznie dodatkiem do antybiotyku, nie samodzielnym leczeniem. Uwagi wymaga też odwodnienie u małego dziecka i u osoby starszej, bo to ono, a nie sama biegunka, bywa realnym zagrożeniem.

Probiotyk nie zastępuje diagnostyki celiakii, nieswoistych zapaleń jelit, nietolerancji pokarmowych ani przerostu bakteryjnego jelita cienkiego. Rozpoznanie zespołu jelita drażliwego też stawia się przez wykluczenie innych przyczyn, a nie przez reakcję na suplement. Dolegliwości trwające dłużej niż kilka tygodni albo nawracające są wskazaniem do wizyty u lekarza. Uzupełnianie diety bez odzwierzęcych źródeł składników opisuje wpis Suplementy dla wegetarian i wegan.

Najczęściej zadawane pytania

Od czego zależą dowody na działanie probiotyku?

Od szczepu i wskazania, bo dowody są przypisane pojedynczym szczepom. S. boulardii ma w cytowanych tu pracach najmocniejsze dane przy biegunce poantybiotykowej, gdzie stoi za nim meta-analiza. Przy nawrotach zakażenia C. difficile dowód jest umiarkowany i opiera się na jednym badaniu z randomizacją. B. infantis 35624 ma randomizowane dane przy zespole jelita drażliwego, a dla L. plantarum 299v wyniki są niejednoznaczne. Preparat opisany samą nazwą gatunku nie pozwala sprawdzić, jakie badania za nim stoją.

Jakie liczby CFU stosowano w badaniach probiotyków?

W większości prób z przeglądu Cochrane z 2022 roku stosowano miliard albo sto miliardów CFU dziennie. Wyższa liczba nie zastępuje udokumentowanego szczepu: w przeglądzie Allen i in. (2010) różnic w wielkości efektu nie tłumaczyła ani dawka, ani szczep, ani żywotność organizmów.

Co badania mówią o probiotyku przy antybiotyku?

Odstępu godzinowego dla szczepów bakteryjnych nie podaje żadne z cytowanych tu badań. S. boulardii to drożdżak, na którego antybiotyki przeciwbakteryjne nie działają. W meta-analizie McFarland (2010) obniżył ryzyko biegunki poantybiotykowej do RR 0,47 wobec placebo. Preparat wieloszczepowy w badaniu PLACIDE nie zmniejszył ryzyka biegunki. Inny wieloszczepowy probiotyk w pracy Suez i wsp. (Cell, 2018) opóźnił odbudowę własnej mikrobioty.

Czy prebiotyki są ważniejsze niż probiotyki?

Pełnią inną rolę. Prebiotyki to fermentowalny błonnik z warzyw, owoców i nasion roślin strączkowych, karmiący bakterie już obecne w jelicie. Probiotyki dostarczają żywe mikroorganizmy na czas przyjmowania preparatu. W badaniu Zmora i wsp. (Cell, 2018) wpływ probiotyku na błonę śluzową jelita był przejściowy i różny u różnych osób.

Czy probiotyki chronią przed przeziębieniem?

Częściowo. Przegląd Cochrane z 2022 roku (23 badania, 6950 uczestników) wykazał mniej osób z co najmniej jedną infekcją górnych dróg oddechowych, RR 0,76, przy niskiej pewności dowodów. Średni czas trwania epizodu skrócił się o 1,22 dnia. To efekt umiarkowany, nie ochrona przed zachorowaniem.

Kto nie powinien przyjmować probiotyków?

U osób z obniżoną odpornością, po przeszczepie, z cewnikiem centralnym oraz u pacjentów w stanie ciężkim o probiotyku decyduje lekarz. W badaniu Besselink i in. (Lancet, 2008) śmiertelność w grupie probiotycznej wyniosła 16% wobec 6% na placebo, a The Lancet wydał wobec tej pracy w 2010 roku zastrzeżenie redakcji. Opisano też przypadki grzybicy krwi po S. boulardii.

Czym kiszonki i kefir różnią się od suplementu probiotycznego?

Kefir z żywymi kulturami, jogurt naturalny, kiszona kapusta i kimchi dostarczają żywych mikroorganizmów, ale bez znanego szczepu i bez znanej liczby CFU. Produkt pasteryzowany po fermentacji nie zawiera już żywych bakterii.

Preparaty probiotyczne są w dziale suplementy (stan z 2026-11-13).

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-06-22 · Aktualizacja: 2026-11-13

Podziel się:
Zaufanie
Dowiedz się więcej o nas
Darmowa wysyłka
Od 49PLN - paczkomatem
Łatwy kontakt
Masz pytania? Skontaktuj się z nami.
Lojalność
Jedyny taki program - zbieraj buchy

Strona tylko dla osób pełnoletnich.

Czy masz ukończone 18 lat?

Buch z Tobą