
Maślan sodu na jelita: co pokazały badania z ludźmi (tabela)
Maślan sodu na jelita: co wykazały badania kliniczne, czym różni się sól sodowa od kwasu masłowego i dlaczego wyniki lewatyw nie przenoszą się na kapsułki.
Maślan sodu to sól kwasu masłowego, który bakterie jelitowe wytwarzają z błonnika. Badania nad kwasem masłowym istnieją, ale nie wszystkie dotyczą kapsułki. Jedno z nich, przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego, podawało maślan w lewatywach, a nie doustnie. Inna próba badała preparat złożony, w którym maślan był jednym z trzech składników. Polska próba przy jelicie drażliwym w swoich wnioskach mówi o mniejszej częstości wybranych objawów, a nie o ich nasileniu. Tekst rozkłada te prace na części: kto badał, ilu było uczestników, w jakiej postaci i co wyszło. Osobno wylicza, ile kwasu masłowego kryje się za liczbą miligramów soli na opakowaniu, bo sól sodowa i sam kwas mają różną masę.
KLUCZOWE INFORMACJE
• Kwas masłowy jest głównym źródłem energii dla kolonocytów (Wong i wsp., J Clin Gastroenterol, 2006).
• W polskiej próbie z 66 pacjentami z jelitem drażliwym spadła częstość wybranych objawów, nie ich nasilenie.
• Badanie przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego dotyczyło lewatyw u dziesięciu osób, nie kapsułek.
• Około 80% masy maślanu sodu to kwas masłowy w przeliczeniu.
Czym jest maślan sodu i skąd bierze się kwas masłowy?
Maślan sodu to sól sodowa kwasu masłowego, czyli krótkołańcuchowego kwasu tłuszczowego o czterech atomach węgla. W jelicie grubym powstaje on naturalnie jako jeden z głównych produktów końcowych fermentacji błonnika pokarmowego przez bakterie, obok octanu i propionianu. Przegląd poświęcony krótkołańcuchowym kwasom tłuszczowym podaje, że kwas masłowy jest głównym źródłem energii dla kolonocytów, komórek nabłonka jelita grubego (Wong i wsp., J Clin Gastroenterol, 2006).
Działanie nie kończy się na energii. Obszerny przegląd z 2008 roku opisuje hamowanie stanu zapalnego i procesu nowotworzenia, wzmacnianie składowych bariery ochronnej jelita oraz obniżanie stresu oksydacyjnego, a jako dwa główne mechanizmy wskazuje zahamowanie aktywacji czynnika NF-kappa B i deacetylacji histonów (Hamer i wsp., Aliment Pharmacol Ther, 2008).
Ten sam przegląd zawiera jednak zastrzeżenie: obserwowane efekty zależą w dużej mierze od zastosowanych stężeń i modeli badawczych, a danych pochodzących od ludzi wciąż jest mało. Autorzy piszą wprost, że potrzeba więcej badań u ludzi, żeby zrozumieć wpływ maślanu na czynność jelita grubego. To jest podstawa, na której stoi ta kategoria produktów.
Jakie badania z ludźmi naprawdę stoją za maślanem sodu?
Trzy próby z preparatem doustnym i jedna z lewatywami, a każda ma ograniczenie, które zmienia odczyt wyniku. Pierwsza to polska próba randomizowana z 66 pacjentami leczonymi wcześniej co najmniej trzy miesiące standardową farmakoterapią jelita drażliwego. Maślan sodu w postaci mikrokapsułkowanej dołączano do dotychczasowego leczenia albo podawano placebo, a ocenę prowadzono po 4 i 12 tygodniach.
Wynik jest niuansowany. Po czterech tygodniach spadł istotnie ból podczas wypróżniania, po dwunastu poprawiły się parcie i rytm wypróżnień. Natomiast redukcja bólu brzucha, wzdęć i zaburzeń wypróżniania nie osiągnęła istotności statystycznej, a autorzy podsumowali, że preparat może zmniejszać częstość wybranych objawów bez istotnego wpływu na ich nasilenie (Banasiewicz i wsp., Colorectal Dis, 2013).
| Badanie | Układ i uczestnicy | Co podano | Wynik |
|---|---|---|---|
| Banasiewicz 2013 | randomizowane, kontrolowane placebo, 66 osób z jelitem drażliwym, 12 tygodni | mikrokapsułkowany maślan sodu jako dodatek do standardowej terapii | mniejsza częstość wybranych objawów; nasilenie objawów bez istotnej zmiany |
| Lewandowski 2022 | wieloośrodkowe, obserwacyjne, bez grupy kontrolnej, 2990 ankiet od osób z jelitem drażliwym, 12 tygodni | maślan sodu w matrycy trójglicerydowej | poprawa zgłaszana w ankietach; brak placebo uniemożliwia rozdzielenie efektu preparatu i upływu czasu |
| Gąsiorowska 2024 | randomizowane, podwójnie zaślepione, 120 osób z jelitem drażliwym, 12 tygodni | preparat złożony: mikrokapsułkowany maślan w mieszance z pięcioma szczepami probiotycznymi oraz fruktooligosacharydami | ulga po 4 tygodniach u 64,7% wobec 42,0%; bez różnicy w skali nasilenia objawów i w jakości życia |
| Scheppach 1992 | pojedynczo zaślepione, krzyżowe, 10 osób z dystalnym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego | lewatywy z maślanem sodu 100 mmol/l, dwa tygodnie wobec dwóch tygodni placebo | liczba wypróżnień z 4,7 na 2,1 dziennie, ustanie krwawienia u 9 z 10, spadek wskaźnika endoskopowego z 6,5 na 3,8 |
Druga i trzecia pozycja z tej tabeli to osobne pułapki. Badanie z 2022 roku obejmuje aż 2990 wypełnionych ankiet, ale nie ma grupy kontrolnej, więc nie rozstrzyga, ile z poprawy dał preparat (Lewandowski i wsp., Prz Gastroenterol, 2022). Próba z 2024 roku jest porządnie zaślepiona, ale bada mieszankę trzech składników, więc efektu nie da się przypisać samemu maślanowi, a różnicy w skali nasilenia objawów i w jakości życia nie wykazała (Gąsiorowska i wsp., J Clin Med, 2024).
Dlaczego wyniki lewatyw nie przenoszą się na kapsułki?
Bo to inna droga podania i inny odcinek jelita. Badanie z lewatywami przy wrzodziejącym zapaleniu jelita grubego objęło dziesięciu pacjentów z postacią dystalną, którzy nie odpowiadali na standardowe leczenie albo go nie tolerowali. Podawano im przez dwa tygodnie lewatywy z maślanem sodu o stężeniu 100 mmol/l, a przez kolejne dwa placebo, w kolejności losowej (Scheppach i wsp., Gastroenterology, 1992).
Wyniki były wyraźne: liczba wypróżnień spadła z 4,7 do 2,1 na dobę, krwawienie ustąpiło u dziewięciu z dziesięciu osób, wskaźnik endoskopowy obniżył się z 6,5 do 3,8, a histologiczny stopień zapalenia z 2,4 do 1,5. Podczas placebo żaden z tych parametrów się nie zmienił. Autorzy uznali to za argument, że niedobór maślanu może odgrywać rolę w patogenezie dystalnej postaci choroby.
Trzy zastrzeżenia trzeba jednak postawić razem z tymi liczbami. Grupa liczyła dziesięć osób, próba była pojedynczo zaślepiona, a preparat podawano doodbytniczo, prosto do zmienionego zapalnie odcinka. Doustna kapsułka pokonuje inną drogę, a żadna z prac cytowanych tutaj nie mierzyła, czy dociera tam w porównywalnym stężeniu.
Czym różni się sól sodowa od kwasu masłowego?
Masą. Kwas masłowy ma masę cząsteczkową około 88,1, a jego sól sodowa około 110,1 (baza PubChem, NCBI, 2026), więc w przeliczeniu na kwas przypada mniej więcej 80% masy soli. Preparat deklarujący 585 mg maślanu sodu dostarcza zatem około 468 mg kwasu masłowego w przeliczeniu. Ta sama liczba miligramów na dwóch opakowaniach może więc oznaczać ilości kwasu różniące się o jedną piątą, zależnie od tego, czy dotyczy soli, czy kwasu.
Druga różnica dotyczy postaci. Wszystkie trzy opisane wyżej badania doustne używały form osłoniętych: mikrokapsułkowanej albo osadzonej w matrycy trójglicerydowej. Nie znaczy to, że postać nieosłonięta nie działa; znaczy, że w pracach opisanych tutaj jej nie badano, a przenoszenie wyników z preparatu osłoniętego na zwykły proszek jest wnioskiem, którego te prace nie uprawniają.
Trzecia różnica jest praktyczna i dotyczy zapachu. Wolny kwas masłowy odpowiada za woń zjełczałego masła, a postaci osłonięte służą także temu, żeby go nie było czuć. To jednak cecha technologiczna preparatu, a nie dowód, że substancja dociera tam, gdzie ma dotrzeć.
Skąd bierze się maślan bez suplementu?
Z fermentacji włókien, które bakterie potrafią rozłożyć. Przegląd fizjologii błonników dzieli je na fermentowalne, jak inulina, fruktooligosacharydy i dekstryna pszenna, oraz takie, które fermentacji się opierają, jak psyllium i otręby pszenne (McRorie i McKeown, J Acad Nutr Diet, 2017). Substratem do produkcji maślanu jest ta pierwsza grupa.
To rozróżnienie ma praktyczną konsekwencję. Ten sam przegląd podaje, że włókna fermentowalne nie dają efektu przeczyszczającego, a niektóre potrafią wręcz zapierać. Odwrotnie jest z żelującym psyllium, które działa na wypróżnienia właśnie dlatego, że dociera do jelita grubego w całości; opisuje to osobny wpis o psyllium a jelitach i cholesterolu. Włókno dobre do karmienia bakterii i włókno dobre na zaparcia to zwykle dwa różne włókna.
Zmierzono to także wprost. W dwóch próbach kontrolowanych placebo z udziałem ośmiu zdrowych ochotników i szesnastu osób z zaparciami psyllium zwiększyło liczebność rodzajów bakterii znanych z wytwarzania maślanu, ale zmiany stężeń dotyczyły octanu i propionianu (Jalanka i wsp., Int J Mol Sci, 2019). Więcej o samych substratach i szczepach zbiera wpis o prebiotykach i probiotykach.
Czy maślan sodu wystarczy przy chorobach zapalnych jelit?
Nie, i żadne z opisanych badań tego nie sugeruje. Praca z lewatywami objęła osoby, które standardowego leczenia nie tolerowały albo nie odpowiadały na nie, a preparat podawano w warunkach kontrolowanej próby. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna wymagają leczenia prowadzonego przez gastroenterologa, a samodzielna zmiana schematu grozi zaostrzeniem.
Podobnie wygląda sprawa z jelitem drażliwym. Polska próba dołączała maślan do farmakoterapii prowadzonej od co najmniej trzech miesięcy, a nie zastępowała jej. Objawy jelitowe bywają też pierwszym sygnałem chorób wymagających zupełnie innego postępowania, więc utrzymująca się zmiana rytmu wypróżnień, krew w stolcu, spadek masy ciała czy nocne bóle są powodem do diagnostyki, a nie do suplementacji.
Maślan powstaje w jelicie także bez preparatu. Przegląd Hamera opisuje go jako jeden z głównych produktów fermentacji, głównie błonnika pokarmowego. Substratem są włókna fermentowalne, obecne m.in. w cebuli (Moshfegh i wsp., J Nutr, 1999), oraz skrobia oporna, której przybywa w ziemniakach i ryżu schłodzonych po ugotowaniu (Raatz i wsp., Food Chem, 2016; Sonia i wsp., Asia Pac J Clin Nutr, 2015).
Najczęściej zadawane pytania
Co wykazała polska próba z maślanem sodu przy jelicie drażliwym?
Że preparat zmniejsza częstość wybranych objawów, ale nie ich nasilenie. W randomizowanej próbie z 66 pacjentami po czterech tygodniach spadł ból podczas wypróżniania, po dwunastu poprawiły się parcie i rytm wypróżnień, natomiast redukcja bólu brzucha, wzdęć i zaburzeń wypróżniania nie była istotna statystycznie (Banasiewicz i wsp., Colorectal Dis, 2013).
Czy badanie z lewatywami dowodzi skuteczności kapsułek?
Nie. Praca z 1992 roku objęła dziesięć osób z dystalnym wrzodziejącym zapaleniem jelita grubego i podawała maślan doodbytniczo, prosto do zmienionego odcinka. Wyniki były wyraźne, ale dotyczą innej drogi podania. Żadna z prac cytowanych tutaj nie mierzyła, czy kapsułka doustna dociera tam w porównywalnym stężeniu.
Ile kwasu masłowego jest w maślanie sodu?
Około 80% masy soli. Kwas masłowy ma masę cząsteczkową około 88,1, a maślan sodu około 110,1, więc preparat deklarujący 585 mg soli dostarcza mniej więcej 468 mg kwasu masłowego w przeliczeniu. Liczba miligramów na etykiecie może dotyczyć soli albo samego kwasu, a te dwie wartości różnią się o około jedną piątą.
Czy maślan sodu ma nieprzyjemny zapach?
Wolny kwas masłowy odpowiada za woń zjełczałego masła. Preparaty stosowane w badaniach miały postać mikrokapsułkowaną albo osadzoną w matrycy trójglicerydowej, co ogranicza kontakt z substancją. Osłona jest jednak cechą technologiczną i sama w sobie nie dowodzi, że substancja dociera do jelita grubego.
Jakie pokarmy zwiększają produkcję maślanu w jelicie?
Włókna fermentowalne oraz skrobia oporna. Inulina i fruktooligosacharydy występują m.in. w cebuli (Moshfegh i wsp., J Nutr, 1999), a skrobi opornej przybywa w ziemniakach i ryżu schłodzonych po ugotowaniu (Raatz i wsp., Food Chem, 2016; Sonia i wsp., Asia Pac J Clin Nutr, 2015). Przegląd fizjologii błonników zastrzega, że włókna fermentowalne nie działają przeczyszczająco, a niektóre potrafią zapierać (McRorie i McKeown, J Acad Nutr Diet, 2017).
Czy maślan sodu badano przy chorobach zapalnych jelit?
Żadna z prób klinicznych opisanych tutaj nie badała maślanu doustnego przy chorobach zapalnych jelit; jedyna z tej grupy dotyczyła lewatyw u dziesięciu osób. W polskiej próbie przy jelicie drażliwym maślan dołączano do prowadzonego leczenia, a nie zastępował go. Wrzodziejące zapalenie jelita grubego i choroba Leśniowskiego-Crohna wymagają nadzoru specjalisty, bo samodzielna zmiana schematu leczenia grozi zaostrzeniem choroby.
Preparaty z maślanem sodu są w sklepie u Bucha w kategorii suplementy; stan oferty sklepu na 8 listopada 2026 roku. Temat odbudowy mikrobioty po kuracji omawia szerzej wpis o suplementach po antybiotyku.
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-11-08







