Gotu kola (wąkrota azjatycka): co badania mówią o żylakach, pamięci i gojeniu ran

Gotu kola: w cytowanych badaniach najmocniejsze dowody dotyczą niewydolności żylnej, słabsze pamięci. Co pokazały próby i dlaczego opisano uszkodzenia wątroby.

Gotu kola trafiła z ajurwedy pod zachodnie mikroskopy trzema niezależnymi drogami: przez żylaki, przez gojenie ran i przez pamięć. Każda z nich ma inną jakość dowodów. Przy przewlekłej niewydolności żylnej stoją za nią randomizowane próby sprzed dekad, przy pamięci badanie na dwudziestu ośmiu osobach. Osobno idzie sprawa bezpieczeństwa: opisano przypadki ciężkiego uszkodzenia wątroby po kilku tygodniach przyjmowania, a u jednej pacjentki objawy wróciły po ponownym sięgnięciu po ziele. Do tego dochodzi mylące nazewnictwo, bo wąkrota nie ma nic wspólnego z orzechem kola ani z bakopą, mimo podobnych nazw tradycyjnych (brahmi, kola).

KLUCZOWE INFORMACJE
• Najmocniejszy z cytowanych dowodów: 94 osoby z niewydolnością żylną, dwa miesiące, poprawa obrzęków (Pointel i in., Angiology, 1987).
• Za gojenie ran odpowiadają azjatykozyd i madekasozyd, nie ich metabolity (Wu i in., 2012).
• Pamięć: w cytowanej próbie 28 osób starszych, poprawa tylko pamięci roboczej.
• Opisano trzy przypadki żółtaczki po 20-60 dniach stosowania (Jorge i Jorge, 2005).

Czym jest Centella asiatica i co w niej działa?

Gotu kola, po polsku wąkrota azjatycka, to niska roślina zielna z rodziny selerowatych, rosnąca na wilgotnych terenach tropikalnej Azji. W ajurwedzie funkcjonuje pod nazwą brahmi lub mandukaparni i należy do grupy ziół uznawanych za wzmacniające umysł.

Za jej działanie odpowiada grupa pentacyklicznych triterpenów. Bylka i współpracownicy (Phytotherapy Research, 2014) wymieniają cztery główne: azjatykozyd i madekasozyd oraz odpowiadające im aglikony, czyli kwas azjatykowy i kwas madekasowy. Ci sami autorzy zaczynają przegląd od zdania, że roślina była używana jako panaceum już trzy tysiące lat temu. Długa tradycja stosowania nie jest jednak dowodem skuteczności.

Wąkrota różni się od pozostałych ziół nootropowych jednym: działa na tkankę łączną. Bakopa drobnolistna, druga roślina nazywana brahmi, jest badana głównie pod kątem neuroprzekaźnictwa, a miłorząb pod kątem przepływu mózgowego. Centella pobudza natomiast fibroblasty do syntezy kolagenu, a to spina jej trzy zastosowania w jeden mechanizm: ściana żyły, blizna i skóra są zbudowane z tego samego materiału.

Badania bakopy nad pamięcią omawia osobny wpis o bakopie drobnolistnej. To dwie różne rośliny, mimo wspólnej nazwy tradycyjnej.

Jak gotu kola działa na żylaki i co pokazały badania?

Spośród prac cytowanych tutaj najlepiej udokumentowanym zastosowaniem wąkroty jest przewlekła niewydolność żylna. Pointel i współpracownicy (Angiology, 1987) objęli wieloośrodkowym badaniem z podwójnie ślepą próbą 94 osoby z niewydolnością żylną kończyn dolnych i przydzielili je losowo na dwa miesiące do trzech grup: wyciąg TECA w porcji 120 mg dziennie, ten sam wyciąg w porcji 60 mg dziennie albo placebo.

Wynik był istotny statystycznie na korzyść wyciągu w trzech punktach: uczucie ciężkości nóg, obrzęk oraz ogólna ocena wystawiona przez samego pacjenta. Autorzy zmierzyli też rozciągliwość żył pletyzmografem rtęciowym przy trzech ciśnieniach okluzji. W grupach otrzymujących wyciąg parametr się poprawił, a w grupie placebo pogorszył.

Pogorszenie w grupie placebo oznacza, że badanie uchwyciło naturalny przebieg choroby, która postępuje sama z siebie. Różnica między grupami nie wynika więc wyłącznie z poprawy po leczeniu.

Badanie ma przy tym oczywiste ograniczenia: pochodzi z 1987 roku, trwało dwa miesiące i mierzyło objawy, a nie odległe punkty końcowe w rodzaju owrzodzenia goleni. Nie odpowiada na pytanie, co dzieje się po roku ani czy wyciąg zmienia przebieg choroby, czy tylko łagodzi jej odczuwanie.

Jak mocne są dowody przy niewydolności żylnej?

Umiarkowane, z wyraźnym zastrzeżeniem co do jakości raportowania. Chong i Aziz (Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013) przeszukali trzynaście baz danych i włączyli osiem badań. Po zestawieniu danych Centella asiatica istotnie poprawiała parametry mikrokrążenia: przezskórne ciśnienie parcjalne tlenu i dwutlenku węgla, tempo narastania obrzęku kostki oraz odruch żylno-tętniczkowy.

Trzy z ośmiu badań w ogóle nie podały danych liczbowych, choć raportowały poprawę w zakresie ciężkości nóg, bólu i obrzęku. Autorzy przeglądu kończą ostrzeżeniem: większość prac cechowało niedostateczne raportowanie i niejasne ryzyko błędu systematycznego, co podważa pewność wniosku. To jest uczciwy opis stanu wiedzy, a nie zaproszenie do rezygnacji z leczenia.

Mechanizm opisali Incandela i współpracownicy (Angiology, 2001). Frakcja triterpenowa modyfikuje pracę fibroblastów w ścianie żyły, poprawia syntezę kolagenu i pobudza jego przebudowę wokół naczynia. Efekt pobudzający jest umiarkowany, a przy wyższych porcjach autorzy odnotowali odwrotny kierunek, czyli zahamowanie syntezy kolagenu i mukopolisacharydów. Więcej nie znaczy w tym przypadku lepiej.

Zastosowanie Najmocniejsze dane w cytowanych pracach Siła dowodu
Niewydolność żylna Przegląd 8 badań (Chong i Aziz, 2013); próba na 94 osobach (Pointel, 1987) umiarkowana
Gojenie ran i oparzeń Fibroblasty ludzkie i model mysi (Wu i in., 2012) przedkliniczna
Zmarszczki 5 prób z podwójnie ślepą próbą, 172 uczestniczki (Kongkaew i in., 2020) umiarkowana
Pamięć Próba na 28 osobach starszych (Wattanathorn i in., 2008) wstępna
Lęk Jednorazowa dawka, 40 osób (Bradwejn i in., 2000) wstępna

Czy gotu kola przyspiesza gojenie ran i blizn?

Dane są przekonujące, ale pochodzą z laboratorium i z modeli zwierzęcych, nie z prób na pacjentach. Wu i współpracownicy (Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2012) porównali cztery triterpeny wąkroty na pierwotnych ludzkich fibroblastach skóry oraz na myszach po oparzeniu.

Wynik obalił wcześniejsze przypuszczenie. To azjatykozyd i madekasozyd okazały się głównymi substancjami czynnymi, a nie ich metabolity, czyli kwas azjatykowy i kwas madekasowy, którym tę rolę wcześniej przypisywano. Madekasozyd wypadł przy tym lepiej niż azjatykozyd w syntezie prokolagenu typu III, w tempie gojenia i w jakości zagojenia.

Badacze prześledzili też szlak, którym to idzie: proliferacja komórek, synteza kolagenu, równowaga między metaloproteinazą MMP-1 a jej inhibitorem TIMP-1 oraz przekaźnictwo TGF-beta i Smad. To ostatnie tłumaczy, dlaczego wąkrota wpływa nie tylko na tempo gojenia, ale też na sposób odbudowy tkanki.

Czego z tego nie wynika? Że krem z wąkrotą wygładzi istniejący keloid albo zastąpi leczenie trudno gojącej się rany. Przegląd Bylki i współpracowników streszcza właśnie doświadczenia laboratoryjne i zwierzęce, a nie wyniki leczenia pacjentów z ranami. Przy ranie, która nie goi się kilka tygodni, decyduje chirurg, nie preparat ziołowy.

Czy gotu kola poprawia pamięć i uspokaja?

Dane są wstępne w obu przypadkach. Wattanathorn i współpracownicy (Journal of Ethnopharmacology, 2008) objęli badaniem 28 zdrowych osób starszych. Przez dwa miesiące dostawały one wyciąg z Centella asiatica w jednej z trzech porcji albo placebo. Poprawę zanotowano wyłącznie po najwyższej z nich i wyłącznie w pamięci roboczej, wraz ze wzrostem amplitudy składowej N100 potencjału wywołanego. Uczestnicy zgłaszali też poprawę samooceny nastroju.

Dwadzieścia osiem osób rozdzielonych na cztery grupy to po siedem osób na grupę, więc jest to sygnał do dalszych badań, a nie ustalenie.

Przy lęku sytuacja jest podobna. Bradwejn i współpracownicy (Journal of Clinical Psychopharmacology, 2000) podali dwudziestu osobom jednorazową porcję 12 g wąkroty, a dwudziestu placebo, i zmierzyli odruch zaskoczenia na bodziec akustyczny. Amplituda odruchu spadła istotnie po 30 i po 60 minutach.

W tym samym badaniu wąkrota nie wpłynęła istotnie na samoocenę nastroju ani na tętno i ciśnienie. Obniżył się wskaźnik odruchowy, a nie samopoczucie badanych. Badania bazylii świętej nad stresem omawia osobny wpis o bazylii świętej.

Jakie porcje stosowano w badaniach nad gotu kolą?

Cytowane wyżej próby różnią się między sobą tak bardzo, że nie składają się na żaden wspólny schemat. Uczestnikom tych prób podawano:

  • Pointel 1987, niewydolność żylna: wyciąg TECA w porcji 120 mg albo 60 mg dziennie przez dwa miesiące, u 94 osób, wobec placebo.
  • Wattanathorn 2008, pamięć u osób starszych: wyciąg w trzech porcjach, od 250 do 750 mg raz dziennie, albo placebo przez dwa miesiące, u 28 osób, po siedem na grupę; efekt tylko po najwyższej porcji.
  • Bradwejn 2000, odruch zaskoczenia: jednorazowa porcja 12 g surowca u dwudziestu osób, pomiar po 30 i 60 minutach.
  • Kongkaew 2020, zmarszczki: preparaty do stosowania miejscowego przez 12 tygodni w okolicy oczu oraz azjatykozyd w pomadce przez 8 tygodni.

Z tego zestawienia wynikają trzy rzeczy. Porcje doustne różnią się między badaniami nawet dwustukrotnie, od 60 mg wyciągu do 12 g surowca. Preparaty nie były standaryzowane w ten sam sposób, na co zwracają uwagę autorzy przeglądu o zmarszczkach. Wreszcie żylaki i pamięć badano innymi preparatami, więc wyniku z jednego obszaru nie da się przenieść na drugi.

Decyzję o stosowaniu wąkroty przy chorobie żył, przy ranie albo przy zaburzeniach pamięci podejmij z lekarzem. Przy niewydolności żylnej istnieją metody o mocniejszej podstawie, od kompresjoterapii po leczenie zabiegowe, i wyciąg ziołowy ich nie zastępuje.

Czy gotu kola może uszkodzić wątrobę?

Tak, opisano takie przypadki i to jest najpoważniejsze zastrzeżenie wobec tej rośliny. Jorge i Jorge (Revista Española de Enfermedades Digestivas, 2005) opisali trzy kobiety w wieku 61, 52 i 49 lat, u których żółtaczka wystąpiła po odpowiednio 30, 20 i 60 dniach przyjmowania Centella asiatica.

Odchylenia były znaczne: aktywność ALT wynosiła 1193, 1694 i 324 jednostki na litr, a stężenie bilirubiny 4,23, 19,89 i 3,9 mg na decylitr. Obraz histopatologiczny obejmował zapalenie ziarniniakowe z martwicą oraz, u jednej pacjentki, przewlekłe zapalenie z przebudową marską. Wszystkie trzy poprawiły się po odstawieniu ziela i podaniu kwasu ursodeoksycholowego.

Najmocniejszym elementem tego opisu jest to, co zdarzyło się pierwszej pacjentce: przyjęła wąkrotę ponownie i uszkodzenie wróciło. Powtórna ekspozycja z nawrotem objawów to w hepatologii mocna przesłanka związku przyczynowego. Autorzy podejrzewają dwa mechanizmy naraz: bezpośrednią toksyczność triterpenów wobec hepatocytów oraz reakcję immunologiczną, na którą wskazywały obecne autoprzeciwciała i ziarniniaki.

Zażółcenie skóry lub białek oczu, ciemny mocz albo stałe zmęczenie to znak, by odstawić preparat. Takie objawy wymagają wizyty u lekarza. Wąkroty nie łączy się z innymi preparatami obciążającymi wątrobę.

Czy gotu kola wygładza zmarszczki?

Przy stosowaniu miejscowym są na to dane z prób klinicznych, choć skromne. Kongkaew i współpracownicy (Journal of Cosmetic Science, 2020) włączyli do przeglądu pięć badań z podwójnie ślepą próbą, obejmujących łącznie 172 uczestniczki z Azji.

Dwie prace porównywały żel lub krem z wąkrotą albo z samym azjatykozydem z placebo, przez dwanaście tygodni, w okolicy oczodołu. W dwóch kolejnych po drugiej stronie twarzy stosowano tretynoinę lub puerarię. Z analizy sieciowej wyszło, że Centella wypada lepiej niż pueraria i prawdopodobnie słabiej niż tretynoina. Azjatykozyd w pomadce przez osiem tygodni zmniejszył zmarszczki warg.

Nawilżenie skóry wzrosło wyraźnie po wąkrocie, a po tretynoinie nie. Zgłoszono też dziesięć zdarzeń niepożądanych po Centelli wobec trzydziestu pięciu po tretynoinie. Autorzy zastrzegają jednak, że brak standaryzacji preparatów uniemożliwia przełożenie tych wyników na dowolny kosmetyk z tym składnikiem.

Do kolagenu prowadzą dwie różne drogi: wąkrota pobudza własne fibroblasty do jego wytwarzania, a suplement kolagenowy dostarcza peptydy z zewnątrz. Tę drugą drogę opisuje osobny wpis.

Najczęściej zadawane pytania

Czy gotu kola to to samo co orzech kola?

Nie, to dwie niespokrewnione rośliny o mylącej nazwie. Gotu kola, czyli Centella asiatica, należy do rodziny selerowatych i nie zawiera kofeiny. Orzech kola pochodzi z drzewa Cola nitida z rodziny ślazowatych i kofeinę zawiera. Podobieństwo nazw jest przypadkowe.

Na co gotu kola ma najmocniejsze dowody?

Na przewlekłą niewydolność żylną. Pointel i współpracownicy (Angiology, 1987) wykazali u 94 osób poprawę obrzęku i uczucia ciężkości nóg po dwóch miesiącach, a przegląd ośmiu badań (Chong i Aziz, 2013) potwierdził poprawę parametrów mikrokrążenia, zastrzegając niejasne ryzyko błędu w badaniach źródłowych.

Czy gotu kola poprawia pamięć?

Dane są wstępne. W cytowanej tu próbie klinicznej na ludziach (Wattanathorn i in., 2008) 28 zdrowych osób starszych przez dwa miesiące dostawało wyciąg w jednej z trzech porcji albo placebo, po siedem osób na grupę. Poprawę zanotowano tylko po najwyższej porcji i tylko w pamięci roboczej. To sygnał do dalszych badań, nie ustalenie.

Jak gotu kola pomaga przy ranach i bliznach?

Azjatykozyd i madekasozyd pobudzają fibroblasty do syntezy kolagenu przez szlak TGF-beta i Smad oraz zmieniają równowagę MMP-1 i TIMP-1 (Wu i in., 2012). Madekasozyd działał w tym badaniu silniej. Dane pochodzą jednak z hodowli komórkowych i z modelu mysiego, nie z prób na pacjentach.

Czy gotu kola jest bezpieczna dla wątroby?

Nie zawsze. Jorge i Jorge (2005) opisali trzy kobiety z żółtaczką po 20-60 dniach przyjmowania wąkroty, z aktywnością ALT do 1694 jednostek na litr. Jedna z nich wróciła do ziela i uszkodzenie nawróciło. Objawy ze strony wątroby to znak, by odstawić preparat. Wymagają wizyty u lekarza.

Czy gotu kolę można stosować w ciąży?

Nie ma danych, które pozwoliłyby to uznać za bezpieczne, a opisane przypadki uszkodzenia wątroby dodatkowo przemawiają za ostrożnością. Przeglądy cytowane tutaj nie obejmują kobiet w ciąży ani karmiących. W obu tych sytuacjach decyzję o jakimkolwiek preparacie ziołowym podejmij z lekarzem.

Czy gotu kola wchodzi w interakcje z lekami?

Najważniejsze ryzyko dotyczy wątroby, więc łączenie wąkroty z lekami obciążającymi ten narząd wymaga rozwagi. Ze względu na obserwowane w badaniach działanie uspokajające ostrożność wskazana jest także przy lekach nasennych i uspokajających. Listę przyjmowanych leków omawia się z lekarzem lub farmaceutą.

Mieszanki ziołowe są w kategorii zioła.

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-06-22 · Aktualizacja: 2026-11-09

Podziel się:
Zaufanie
Dowiedz się więcej o nas
Darmowa wysyłka
Od 49PLN - paczkomatem
Łatwy kontakt
Masz pytania? Skontaktuj się z nami.
Lojalność
Jedyny taki program - zbieraj buchy

Strona tylko dla osób pełnoletnich.

Czy masz ukończone 18 lat?

Buch z Tobą