Gotu kola (wąkrota azjatycka): właściwości na pamięć, żylaki i gojenie ran 2026

Gotu kola trafiła z ajurwedy pod zachodnie mikroskopy trzema niezależnymi drogami: przez żylaki, przez gojenie ran i przez pamięć. Każda z nich ma inną jakość dowodów, a różnica między nimi jest większa, niż sugerują opisy suplementów. Przy przewlekłej niewydolności żylnej stoją za nią randomizowane próby sprzed dekad, przy pamięci pojedyncze badanie pilotażowe na dwudziestu ośmiu osobach. Osobno idzie sprawa, o której opisy handlowe zwykle milczą: opisano przypadki ciężkiego uszkodzenia wątroby po kilku tygodniach przyjmowania, a u jednej pacjentki objawy wróciły po ponownym sięgnięciu po ziele. Do tego dochodzi mylące nazewnictwo, bo wąkrota nie ma nic wspólnego z orzechem kola ani z bakopą, mimo że wszystkie trzy bywają nazywane brahmi albo kolą. Poniżej rozdzielamy te wątki i pokazujemy przy każdym, gdzie kończy się dowód, a zaczyna tradycja.

KLUCZOWE INFORMACJE
• Najmocniejszy dowód: 94 osoby z niewydolnością żylną, dwa miesiące, poprawa obrzęków (Pointel i in., Angiology, 1987).
• Za gojenie ran odpowiadają azjatykozyd i madekasozyd, nie ich metabolity (Wu i in., 2012).
• Pamięć: jedno badanie na 28 osobach starszych, poprawa tylko pamięci roboczej.
• Opisano trzy przypadki żółtaczki po 20-60 dniach stosowania (Jorge i Jorge, 2005).

Czym jest Centella asiatica i co w niej działa?

Gotu kola, po polsku wąkrota azjatycka, to niska roślina zielna z rodziny selerowatych, rosnąca na wilgotnych terenach tropikalnej Azji. W ajurwedzie funkcjonuje pod nazwą brahmi lub mandukaparni i należy do grupy ziół uznawanych za wzmacniające umysł.

Za jej działanie odpowiada grupa pentacyklicznych triterpenów. Bylka i współpracownicy (Phytotherapy Research, 2014) wymieniają cztery główne: azjatykozyd i madekasozyd oraz odpowiadające im aglikony, czyli kwas azjatykowy i kwas madekasowy. Ci sami autorzy zaczynają przegląd od zdania, że roślina była używana jako panaceum już trzy tysiące lat temu, i przypominają tym samym, że długa tradycja stosowania nie jest dowodem skuteczności.

Wąkrota różni się od pozostałych ziół nootropowych jednym: działa na tkankę łączną. Bakopa drobnolistna, druga roślina nazywana brahmi, jest badana głównie pod kątem neuroprzekaźnictwa, a miłorząb pod kątem przepływu mózgowego. Centella pobudza natomiast fibroblasty do syntezy kolagenu, a to spina jej trzy zastosowania w jeden mechanizm: ściana żyły, blizna i skóra są zbudowane z tego samego materiału.

Jeśli szukasz zioła o mocniejszej bazie dowodowej dla samej pamięci, bakopę drobnolistną opisaliśmy osobno. To dwie różne rośliny, mimo wspólnej nazwy tradycyjnej.

Jak gotu kola działa na żylaki i co pokazały badania?

Najlepiej udokumentowanym zastosowaniem wąkroty jest przewlekła niewydolność żylna. Pointel i współpracownicy (Angiology, 1987) objęli wieloośrodkowym badaniem z podwójnie ślepą próbą 94 osoby z niewydolnością żylną kończyn dolnych i przydzielili je losowo na dwa miesiące do trzech grup: wyciąg TECA w porcji 120 mg dziennie, ten sam wyciąg w porcji 60 mg dziennie albo placebo.

Wynik był istotny statystycznie na korzyść wyciągu w trzech punktach: uczucie ciężkości nóg, obrzęk oraz ogólna ocena wystawiona przez samego pacjenta. Autorzy zmierzyli też rozciągliwość żył pletyzmografem rtęciowym przy trzech ciśnieniach okluzji. W grupach otrzymujących wyciąg parametr się poprawił, a w grupie placebo pogorszył.

To ostatnie zdanie jest ważniejsze, niż wygląda. Pogorszenie w grupie placebo oznacza, że badanie uchwyciło naturalny przebieg choroby, która postępuje sama z siebie. Różnica między grupami nie wynika więc wyłącznie z poprawy po leczeniu.

Badanie ma przy tym oczywiste ograniczenia: pochodzi z 1987 roku, trwało dwa miesiące i mierzyło objawy, a nie odległe punkty końcowe w rodzaju owrzodzenia goleni. Nie odpowiada na pytanie, co dzieje się po roku ani czy wyciąg zmienia przebieg choroby, czy tylko łagodzi jej odczuwanie.

Jak mocne są dowody przy niewydolności żylnej?

Umiarkowane, z wyraźnym zastrzeżeniem co do jakości raportowania. Chong i Aziz (Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2013) przeszukali trzynaście baz danych i włączyli osiem badań. Po zestawieniu danych Centella asiatica istotnie poprawiała parametry mikrokrążenia: przezskórne ciśnienie parcjalne tlenu i dwutlenku węgla, tempo narastania obrzęku kostki oraz odruch żylno-tętniczkowy.

Trzy z ośmiu badań w ogóle nie podały danych liczbowych, choć raportowały poprawę w zakresie ciężkości nóg, bólu i obrzęku. Autorzy przeglądu kończą ostrzeżeniem: większość prac cechowało niedostateczne raportowanie i niejasne ryzyko błędu systematycznego, co podważa pewność wniosku. To jest uczciwy opis stanu wiedzy, a nie zaproszenie do rezygnacji z leczenia.

Mechanizm opisali Incandela i współpracownicy (Angiology, 2001). Frakcja triterpenowa modyfikuje pracę fibroblastów w ścianie żyły, poprawia syntezę kolagenu i pobudza jego przebudowę wokół naczynia. Jest tam jednak niuans, który znika ze streszczeń handlowych: efekt pobudzający jest umiarkowany, a przy wyższych porcjach autorzy odnotowali odwrotny kierunek, czyli zahamowanie syntezy kolagenu i mukopolisacharydów. Więcej nie znaczy w tym przypadku lepiej.

Czy gotu kola przyspiesza gojenie ran i blizn?

Dane są przekonujące, ale pochodzą z laboratorium i z modeli zwierzęcych, nie z prób na pacjentach. Wu i współpracownicy (Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2012) porównali cztery triterpeny wąkroty na pierwotnych ludzkich fibroblastach skóry oraz na myszach po oparzeniu.

Wynik obalił wcześniejsze przypuszczenie. To azjatykozyd i madekasozyd okazały się głównymi substancjami czynnymi, a nie ich metabolity, czyli kwas azjatykowy i kwas madekasowy, którym tę rolę wcześniej przypisywano. Madekasozyd wypadł przy tym lepiej niż azjatykozyd w syntezie prokolagenu typu III, w tempie gojenia i w jakości zagojenia.

Badacze prześledzili też szlak, którym to idzie: proliferacja komórek, synteza kolagenu, równowaga między metaloproteinazą MMP-1 a jej inhibitorem TIMP-1 oraz przekaźnictwo TGF-beta i Smad. To ostatnie tłumaczy, dlaczego wąkrota wpływa nie tylko na tempo gojenia, ale też na sposób odbudowy tkanki.

Czego z tego nie wynika? Że krem z wąkrotą wygładzi istniejący keloid albo zastąpi leczenie trudno gojącej się rany. Przegląd Bylki i współpracowników streszcza właśnie doświadczenia laboratoryjne i zwierzęce, a nie wyniki leczenia pacjentów z ranami. Przy ranie, która nie goi się kilka tygodni, decyduje chirurg, nie preparat ziołowy.

Czy gotu kola poprawia pamięć i uspokaja?

Dane są wstępne w obu przypadkach i węższe, niż się je opisuje. Wattanathorn i współpracownicy (Journal of Ethnopharmacology, 2008) podawali 28 zdrowym osobom starszym wyciąg z Centella asiatica przez dwa miesiące, w trzech różnych porcjach. Poprawę zanotowano wyłącznie po najwyższej z nich i wyłącznie w pamięci roboczej, wraz ze wzrostem amplitudy składowej N100 potencjału wywołanego. Uczestnicy zgłaszali też poprawę samooceny nastroju.

Warto zatrzymać się na słowie „wyłącznie”. Popularne streszczenia dopisują temu badaniu poprawę pamięci przestrzennej, której autorzy nie raportują. Dwadzieścia osiem osób rozdzielonych na trzy grupy to niespełna dziesięć osób na grupę, więc jest to sygnał do dalszych badań, a nie ustalenie.

Przy lęku sytuacja jest podobna. Bradwejn i współpracownicy (Journal of Clinical Psychopharmacology, 2000) podali dwudziestu osobom jednorazową porcję 12 g wąkroty, a dwudziestu placebo, i zmierzyli odruch zaskoczenia na bodziec akustyczny. Amplituda odruchu spadła istotnie po 30 i po 60 minutach.

Zauważyliśmy przy tej redakcji rozjazd, który zwykle znika z opisów: w tym samym badaniu wąkrota nie wpłynęła istotnie na samoocenę nastroju ani na tętno i ciśnienie. Obniżył się wskaźnik odruchowy, a nie samopoczucie badanych. Jeśli szukasz zioła adaptogennego z dłuższą serią badań nad stresem, opisaliśmy osobno bazylię świętą.

Jakie porcje stosowano w badaniach nad gotu kolą?

Cytowane wyżej próby różnią się między sobą tak bardzo, że nie składają się na żaden wspólny schemat. Poniżej zestawienie tego, co faktycznie podawano uczestnikom, wyłącznie jako opis badań. To nie jest wskazówka, ile masz przyjąć.

• Pointel 1987, niewydolność żylna: wyciąg TECA w porcji 120 mg albo 60 mg dziennie przez dwa miesiące, u 94 osób, wobec placebo.
• Wattanathorn 2008, pamięć u osób starszych: wyciąg w trzech porcjach, od 250 do 750 mg raz dziennie przez dwa miesiące, u 28 osób; efekt tylko po najwyższej.
• Bradwejn 2000, odruch zaskoczenia: jednorazowa porcja 12 g surowca u dwudziestu osób, pomiar po 30 i 60 minutach.
• Kongkaew 2020, zmarszczki: preparaty do stosowania miejscowego przez 12 tygodni w okolicy oczu oraz azjatykozyd w pomadce przez 8 tygodni.

Trzy rzeczy z tego zestawienia zasługują na uwagę. Porcje doustne różnią się między badaniami nawet dwustukrotnie, od 60 mg wyciągu do 12 g surowca. Preparaty nie były standaryzowane w ten sam sposób, na co zwracają uwagę autorzy przeglądu o zmarszczkach. Wreszcie żylaki i pamięć badano innymi preparatami, więc wyniku z jednego obszaru nie da się przenieść na drugi.

Decyzję o stosowaniu wąkroty przy chorobie żył, przy ranie albo przy zaburzeniach pamięci podejmij z lekarzem. Przy niewydolności żylnej istnieją metody o mocniejszej podstawie, od kompresjoterapii po leczenie zabiegowe, i wyciąg ziołowy ich nie zastępuje.

Czy gotu kola może uszkodzić wątrobę?

Tak, opisano takie przypadki i to jest najpoważniejsze zastrzeżenie wobec tej rośliny. Jorge i Jorge (Revista Española de Enfermedades Digestivas, 2005) opisali trzy kobiety w wieku 61, 52 i 49 lat, u których żółtaczka wystąpiła po odpowiednio 30, 20 i 60 dniach przyjmowania Centella asiatica.

Odchylenia były znaczne: aktywność ALT wynosiła 1193, 1694 i 324 jednostki na litr, a stężenie bilirubiny 4,23, 19,89 i 3,9 mg na decylitr. Obraz histopatologiczny obejmował zapalenie ziarniniakowe z martwicą oraz, u jednej pacjentki, przewlekłe zapalenie z przebudową marską. Wszystkie trzy poprawiły się po odstawieniu ziela i podaniu kwasu ursodeoksycholowego.

Najmocniejszym elementem tego opisu jest to, co zdarzyło się pierwszej pacjentce: przyjęła wąkrotę ponownie i uszkodzenie wróciło. Powtórna ekspozycja z nawrotem objawów to w hepatologii najsilniejsza przesłanka związku przyczynowego, jaką da się uzyskać poza badaniem eksperymentalnym. Autorzy podejrzewają dwa mechanizmy naraz: bezpośrednią toksyczność triterpenów wobec hepatocytów oraz reakcję immunologiczną, na którą wskazywały obecne autoprzeciwciała i ziarniniaki.

Praktyczny wniosek jest prosty. Jeśli przyjmujesz wąkrotę i pojawi się zażółcenie skóry lub białkówek, ciemny mocz albo uporczywe zmęczenie, odstaw preparat i zgłoś się do lekarza. Nie stosuj jej razem z innymi preparatami obciążającymi wątrobę.

Czy gotu kola wygładza zmarszczki?

Przy stosowaniu miejscowym są na to dane z prób klinicznych, choć skromne. Kongkaew i współpracownicy (Journal of Cosmetic Science, 2020) włączyli do przeglądu pięć badań z podwójnie ślepą próbą, obejmujących łącznie 172 uczestniczki z Azji.

Dwie prace porównywały żel lub krem z wąkrotą albo z samym azjatykozydem z placebo, przez dwanaście tygodni, w okolicy oczodołu. W dwóch kolejnych po drugiej stronie twarzy stosowano tretynoinę lub pueprarię. Z analizy sieciowej wyszło, że Centella wypada lepiej niż pueraria i prawdopodobnie słabiej niż tretynoina. Azjatykozyd w pomadce przez osiem tygodni zmniejszył zmarszczki warg.

Uwagę zwraca jeszcze jeden wynik: nawilżenie skóry wzrosło wyraźnie po wąkrocie, a po tretynoinie nie. Zgłoszono też dziesięć zdarzeń niepożądanych po Centelli wobec trzydziestu pięciu po tretynoinie. Autorzy zastrzegają jednak, że brak standaryzacji preparatów uniemożliwia przełożenie tych wyników na dowolny kosmetyk z tym składnikiem.

Skoro mowa o kolagenie, warto rozróżnić dwie drogi: wąkrota pobudza własne fibroblasty do jego wytwarzania, a suplement kolagenowy dostarcza peptydy z zewnątrz. Tę drugą drogę opisaliśmy w osobnym wpisie.

Najczęściej zadawane pytania

Czy gotu kola to to samo co orzech kola?

Nie, to dwie niespokrewnione rośliny o mylącej nazwie. Gotu kola, czyli Centella asiatica, należy do rodziny selerowatych i nie zawiera kofeiny. Orzech kola pochodzi z drzewa Cola nitida z rodziny ślazowatych i kofeinę zawiera. Podobieństwo nazw jest przypadkowe.

Na co gotu kola ma najmocniejsze dowody?

Na przewlekłą niewydolność żylną. Pointel i współpracownicy (Angiology, 1987) wykazali u 94 osób poprawę obrzęku i uczucia ciężkości nóg po dwóch miesiącach, a przegląd ośmiu badań (Chong i Aziz, 2013) potwierdził poprawę parametrów mikrokrążenia, zastrzegając niejasne ryzyko błędu w badaniach źródłowych.

Czy gotu kola naprawdę poprawia pamięć?

Dane są wstępne. W jedynej próbie klinicznej na ludziach (Wattanathorn i in., 2008) 28 zdrowych osób starszych przyjmowało wyciąg przez dwa miesiące, a poprawę zanotowano tylko po najwyższej z trzech porcji i tylko w pamięci roboczej. To sygnał do dalszych badań, nie ustalenie.

Jak gotu kola pomaga przy ranach i bliznach?

Azjatykozyd i madekasozyd pobudzają fibroblasty do syntezy kolagenu przez szlak TGF-beta i Smad oraz zmieniają równowagę MMP-1 i TIMP-1 (Wu i in., 2012). Madekasozyd działał w tym badaniu silniej. Dane pochodzą jednak z hodowli komórkowych i z modelu mysiego, nie z prób na pacjentach.

Czy gotu kola jest bezpieczna dla wątroby?

Nie zawsze. Jorge i Jorge (2005) opisali trzy kobiety z żółtaczką po 20-60 dniach przyjmowania wąkroty, z aktywnością ALT do 1694 jednostek na litr. Jedna z nich wróciła do ziela i uszkodzenie nawróciło. Przy objawach ze strony wątroby odstaw preparat i zgłoś się do lekarza.

Czy gotu kolę można stosować w ciąży?

Nie ma danych, które pozwoliłyby to uznać za bezpieczne, a opisane przypadki uszkodzenia wątroby dodatkowo przemawiają za ostrożnością. Przeglądy dotyczące wąkroty nie obejmują kobiet w ciąży ani karmiących. W obu tych sytuacjach decyzję o jakimkolwiek preparacie ziołowym podejmij z lekarzem.

Czy gotu kola wchodzi w interakcje z lekami?

Najważniejsze ryzyko dotyczy wątroby, więc łączenie wąkroty z lekami obciążającymi ten narząd wymaga rozwagi. Ze względu na obserwowane w badaniach działanie uspokajające ostrożność wskazana jest także przy lekach nasennych i uspokajających. Listę swoich leków sprawdź z lekarzem lub farmaceutą.

Wyciągu z wąkroty azjatyckiej nie mamy dziś w sprzedaży. Z ziół o zbadanym działaniu na pamięć w kategorii zioła znajdziesz bakopę drobnolistną.

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem suplementacji skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz leki na stałe, jesteś w ciąży lub karmisz piersią albo chorujesz przewlekle.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-06-22 · Aktualizacja: 2026-08-16