Ewolucja układu endokannabinoidowego: które zwierzęta go mają, a które nie

Układ endokannabinoidowy opisuje się zwykle jako mechanizm ssaków. To zawężenie. Receptory, na które działa THC, powstały u wspólnego przodka dzisiejszych strunowców, a enzymy obsługujące cząsteczki sygnałowe tego układu występują w całym królestwie zwierząt (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012). Stułbia (Hydra vulgaris), zwierzę bez mózgu i z rozproszoną siecią nerwową, ma miejsca wiążące kannabinoidy oraz anandamid w ilościach porównywalnych z mózgiem ssaka (De Petrocellis i wsp., Neuroscience, 1999). Konopie nie stworzyły więc tego systemu i nie dostroiły się do niego w drodze wspólnej ewolucji. Trafiły na mechanizm, który działał na długo przed nimi. Poniżej znajdziesz, u których grup zwierząt receptory kannabinoidowe faktycznie znaleziono, gdzie ich nie ma i dlaczego pies reaguje na THC inaczej niż człowiek.

KLUCZOWE INFORMACJE
• Receptory typu CB1 i CB2 powstały u wspólnego przodka dzisiejszych strunowców i poza strunowcami ich nie stwierdzono (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012).
• U pięciu gatunków owadów, w tym u pszczoły miodnej, nie wykryto swoistego wiązania ligandów kannabinoidowych (McPartland i wsp., Journal of Comparative Neurology, 2001).
• Stułbia ma miejsca wiążące kannabinoidy, anandamid i aktywność rozkładającego go enzymu (De Petrocellis i wsp., Neuroscience, 1999).
• W Kolorado liczba zatruć psów wzrosła czterokrotnie w ciągu pięciu lat, a dwa psy zmarły po zjedzeniu wypieków z masłem konopnym (Meola i wsp., Journal of Veterinary Emergency and Critical Care, 2012).

Ile lat ma układ endokannabinoidowy?

Zależy, o którą jego część pytamy, i to rozróżnienie decyduje o odpowiedzi. Receptory typu CB1 i CB2 powstały u wspólnego przodka dzisiejszych strunowców, czyli stosunkowo późno. Enzymy, które wytwarzają i rozkładają endokannabinoidy, są znacznie starsze i występują w całym królestwie zwierząt (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012).

Skalę tej różnicy pokazuje przegląd genomów dwunastu organizmów, od człowieka po prątka gruźlicy. Ortologi poszczególnych białek układu kończą się na różnych piętrach drzewa życia: TRPV1 i GPR55 tylko u ssaków, CB2 u kręgowców, MAGL u strunowców, receptory typu CB1 u zwierząt, NAPE-PLD u zwierząt i grzybów razem, a FAAH u wszystkich eukariontów (McPartland i wsp., Gene, 2006). Układ nie pojawił się więc naraz. Składał się z elementów, które powstawały w odstępach setek milionów lat.

Najstarszy dobrze udokumentowany przypadek to stułbia, pierwsze zwierzę z siecią nerwową. Ma ona swoiste miejsca wiążące kannabinoidy, anandamid, jego prekursor oraz aktywność enzymu rozkładającego anandamid. Podanie anandamidu hamowało u niej odruch pokarmowy wywołany glutationem nawet o 45 procent, a efekt znosił antagonista ssaczego receptora CB1 (De Petrocellis i wsp., Neuroscience, 1999). Jeśli chcesz zobaczyć, jak ten sam układ działa dziś u człowieka podczas wysiłku, opisaliśmy to przy okazji euforii biegacza.

Które zwierzęta mają receptory CB1 i CB2?

Wszystkie zbadane kręgowce. Geny odpowiadające ssaczemu CB1 zidentyfikowano u ryby, płaza i ptaka, co wskazuje, że receptor występuje w całej linii kręgowców (Elphick i Egertová, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2001). U osłonicy Ciona intestinalis, bezkręgowego strunowca, receptor typu CB1/CB2 trafia do aksonów, czyli pełni rolę regulatora przewodzenia sygnału (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012).

Poza strunowcami sytuacja się zmienia. Elphick opisuje receptory typu CB1 i CB2 jako wyłączną cechę strunowców, natomiast działanie samych endokannabinoidów obserwuje się znacznie szerzej, tylko za pośrednictwem innych białek. U pijawki lekarskiej 2-AG przenosi sygnał wsteczny w synapsie przez kanały jonowe z rodziny TRPV, a nie przez receptor kannabinoidowy (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012).

Tabela pokazuje granicę, której nie widać w popularnych opisach: obecność endokannabinoidów w tkance i obecność receptora kannabinoidowego to dwie różne rzeczy, ustalane różnymi metodami. Warto o tym pamiętać, porównując fitokannabinoidy z endokannabinoidami.

Dlaczego owady nie mają receptorów kannabinoidowych?

Danych wystarcza, by stwierdzić brak, ale nie wystarcza, by rozstrzygnąć przyczynę. U pszczoły miodnej, muszki owocowej i trzech innych gatunków owadów nie wykryto swoistego wiązania syntetycznych ligandów kannabinoidowych. THC nie aktywowało w ich tkankach białek G, a w genomie muszki nie znaleziono ani odpowiednika receptorów CB, ani enzymu FAAH (McPartland i wsp., Journal of Comparative Neurology, 2001).

Autorzy tej pracy nazywają zjawisko utratą i tłumaczą je brakiem ligandów: owady wytwarzają niewiele kwasu arachidonowego, z którego powstają anandamid i 2-AG, więc receptor pozbawiony paliwa mógł zaniknąć. Nie jest to jedyne wyjaśnienie na stole. Elphick i Egertová, analizując genomy muszki owocowej i nicienia, doszli do wniosku odwrotnego: receptory typu CB1 mogły wyewoluować dopiero po rozejściu się linii wtóroustych i pierwoustych, a więc owady nigdy ich nie miały (Elphick i Egertová, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2001).

Zauważyliśmy, że oba wyjaśnienia bywają cytowane jako jedno ustalenie, a to dwie odrębne hipotezy oparte na tych samych genomach. Nowszy przegląd porównawczy zapisuje ten fakt ostrożnie: owady są pozbawione układu, który poza nimi jest wśród zwierząt powszechny (Silver, Animals, 2019). Ostrożność jest tu uzasadniona, bo od przyczyny zależy, czy szukać śladów genu, czy przestać.

Co z pozostałymi bezkręgowcami?

U wielu z nich znaleziono elementy tego układu, choć nie sam receptor ssaczego typu. Endokannabinoidy, enzymy ich hydrolizy oraz miejsca wiążące zidentyfikowano u rozmaitych gatunków bezkręgowców, a przypisywane im funkcje są zbieżne z ssaczymi: tłumienie bodźców czuciowych, sterowanie odżywianiem, kontrola rozrodu, przekaźnictwo nerwowe oraz działanie przeciwzapalne (Salzet i Stefano, Prostaglandins Leukotrienes and Essential Fatty Acids, 2002). Autorzy tego przeglądu wyprowadzają z tego wniosek ewolucyjny: skoro układ sprawdził się tak dobrze, został zachowany.

Konkretne grupy wymienia praca o owadach, jako tło porównawcze. Jeżowce, pijawki, małże, a nawet stułbia mają układ endokannabinoidowy. To właśnie ten kontrast czyni owady wyjątkiem, a nie regułą (McPartland i wsp., Journal of Comparative Neurology, 2001). U pijawki lekarskiej opisano nawet działający mechanizm sygnału wstecznego oparty na 2-AG, tyle że odbiornikiem nie jest receptor kannabinoidowy, lecz kanał z rodziny TRPV (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012). Ewolucja zachowała cząsteczkę sygnałową, a zmieniła adresata.

Znaczenie tego rozdziału jest przede wszystkim metodologiczne. Wykrycie samego anandamidu w tkance nie przesądza o obecności receptora, bo cząsteczka może działać przez zupełnie inne białko. Zdania w rodzaju „układ endokannabinoidowy występuje u wszystkich zwierząt” są więc skrótem, który zaciera to, co w tej historii najciekawsze: ten sam sygnał bywa odbierany przez różne odbiorniki.

Dlaczego pies reaguje na THC silniej niż człowiek?

Składają się na to rozmieszczenie receptorów i sposób ekspozycji. U zdrowego psa receptory CB1 są gęsto rozmieszczone nie tylko w korze i hipokampie, ale też w śródmózgowiu, w móżdżku oraz w rdzeniu przedłużonym, a więc w ośrodkach koordynacji ruchowej i funkcji życiowych (Freundt-Revilla i wsp., PLoS One, 2017). Pies nie odmierza też porcji: zjada całe opakowanie.

Skalę problemu opisano w Kolorado. W dwóch szpitalach weterynaryjnych przeanalizowano 125 psów przyjętych w latach 2005-2010 z podejrzeniem zatrucia marihuaną. Liczba takich przypadków wzrosła w tym czasie czterokrotnie, a liczba osób zarejestrowanych w stanowym programie marihuany medycznej 146 razy; korelacja między obiema wielkościami wyniosła 0,959. Dwa psy zmarły po zjedzeniu wypieków przygotowanych na maśle konopnym. Autorzy odnotowali też, że test paskowy z moczu bywa u psów niemiarodajny (Meola i wsp., Journal of Veterinary Emergency and Critical Care, 2012).

Wniosek praktyczny jest prosty i nie wymaga liczb: produkty z THC, zwłaszcza wypieki oraz słodycze, trzymaj poza zasięgiem zwierzęcia, a przy objawach ataksji, oczopląsu lub nadmiernej senności jedź do lekarza weterynarii. Preparaty przeznaczone dla zwierząt to osobna kategoria, którą opisaliśmy w tekście o CBD u psów, kotów i koni. Konopie włókniste to w polskim prawie te, w których suma delta-9-THC oraz THCA nie przekracza 0,3% w przeliczeniu na suchą masę, po zaokrągleniu do jednego miejsca po przecinku; próg liczy się z sumy obu związków, nie z samego delta-9-THC (art. 4 pkt 5 ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, t.j. Dz.U. 2023 poz. 1939, w brzmieniu nadanym ustawą z 24 marca 2022 r., Dz.U. 2022 poz. 763).

Co ewolucja tego układu mówi o konopiach?

Tyle, że roślina trafiła w cel, który powstał bez jej udziału. Receptory typu CB1 i CB2 mają za sobą historię strunowców, a cząsteczki sygnałowe i enzymy tego układu są jeszcze starsze (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012, McPartland i wsp., Gene, 2006). Konopie wytwarzają związki pasujące do gotowego zamka.

Z tego wynika też ostrożność w przenoszeniu wniosków między gatunkami. Skoro rozmieszczenie receptorów różni się nawet w obrębie ssaków, dane z psa, szczura czy myszy nie opisują wprost reakcji człowieka, a wyniki u ludzi nie przenoszą się na zwierzęta domowe. Praca o psim rozmieszczeniu CB1 powstała właśnie po to, by dostarczyć gatunkowego punktu odniesienia, bo wcześniej go nie było (Freundt-Revilla i wsp., PLoS One, 2017).

Druga rzecz dotyczy nazewnictwa. Ponieważ enzymy endokannabinoidowe są starsze niż receptory, mówienie o jednym uniwersalnym układzie u wszystkich zwierząt zaciera to, co najciekawsze: układ powstawał etapami i w części gałęzi drzewa życia nigdy się nie domknął. Owady są tu przypadkiem skrajnym, ale nie odosobnionym (Silver, Animals, 2019).

Najczęściej zadawane pytania

Czy ryby mają układ endokannabinoidowy?

Tak. Geny odpowiadające ssaczemu receptorowi CB1 zidentyfikowano u ryby, płaza i ptaka, co wskazuje, że receptor ten występuje w całej linii kręgowców (Elphick i Egertová, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2001). Badania elektrofizjologiczne u minogów pokazały ponadto, że wsteczne przekazywanie sygnału przez endokannabinoidy działa u kręgowców powszechnie (Elphick, Philosophical Transactions of the Royal Society B, 2012).

Jakie jest najstarsze zwierzę z układem endokannabinoidowym?

Stułbia (Hydra vulgaris), pierwsze zwierzę z siecią nerwową. Wykryto u niej swoiste miejsca wiążące kannabinoidy, anandamid, jego prekursor oraz aktywność enzymu rozkładającego anandamid. Anandamid hamował u stułbi odruch pokarmowy wywołany glutationem, a efekt znosił antagonista ssaczego receptora CB1 (De Petrocellis i wsp., Neuroscience, 1999).

Czy owady mają receptory kannabinoidowe?

Nie. U pszczoły miodnej, muszki owocowej i trzech innych gatunków nie wykryto swoistego wiązania syntetycznych ligandów kannabinoidowych, THC nie aktywowało białek G, a w genomie muszki nie znaleziono odpowiednika receptorów CB ani enzymu FAAH (McPartland i wsp., Journal of Comparative Neurology, 2001). Nowsze przeglądy porównawcze potwierdzają ten brak (Silver, Animals, 2019).

Czy pszczoły reagują na kannabinoidy?

Nie przez receptory kannabinoidowe. Pszczoła miodna była jednym z pięciu gatunków owadów, w których nie stwierdzono swoistego wiązania syntetycznych ligandów kannabinoidowych ani aktywacji białek G przez THC (McPartland i wsp., Journal of Comparative Neurology, 2001). Twierdzenia o wpływie tych związków na rojenie czy żerowanie pszczół nie mają oparcia w tej pracy.

Dlaczego psy są bardziej wrażliwe na THC niż ludzie?

Receptory CB1 są u psa gęsto rozmieszczone także w móżdżku i rdzeniu przedłużonym, czyli w ośrodkach koordynacji i funkcji życiowych (Freundt-Revilla i wsp., PLoS One, 2017). Do tego dochodzi ekspozycja. W serii 125 psów z Kolorado dwa zwierzęta zmarły po zjedzeniu wypieków z masłem konopnym (Meola i wsp., Journal of Veterinary Emergency and Critical Care, 2012).

Jeśli szukasz preparatów przeznaczonych dla zwierząt, znajdziesz je w kategorii produkty dla zwierząt.

Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie stanowi porady medycznej. Przed rozpoczęciem stosowania konopi lub CBD w celach terapeutycznych skonsultuj się z lekarzem, zwłaszcza jeśli przyjmujesz inne leki, jesteś w ciąży lub karmisz piersią.

Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-08-11