
Ergotioneina: witamina długowieczności z grzybów? Co pokazują dane
Ergotioneina z grzybów: co pokazują badania o transporterze OCTN1, sercu i mózgu oraz o dawkach EGT podawanych zdrowym ochotnikom.
Ergotioneina (EGT) przez dekady pozostawała w cieniu bardziej znanych antyoksydantów. To się zmienia. Badania epidemiologiczne i mechanistyczne ostatnich lat wzbudziły poważne zainteresowanie tym aminokwasem, zwłaszcza po odkryciu, że organizm posiada dla niego dedykowany transporter komórkowy OCTN1: komórki z tym transporterem gromadzą EGT w dużych ilościach i silnie ją zatrzymują (Gründemann et al., PNAS, 2005). Według przeglądu Borodiny i współpracowników (2020) istnienie tak wybiórczego transportera świadczy o znaczeniu EGT, choć dowody kliniczne wciąż się budują. Znajdziesz ją przede wszystkim w grzybach jadalnych, takich jak boczniaki czy shiitake, a wyższy jej poziom we krwi wiązał się w dużej kohorcie z niższą śmiertelnością (Smith et al., Heart, 2020). Ten artykuł należy do serii o składnikach długowieczności i zbiera to, co naprawdę wiadomo o ergotioneinie.
KLUCZOWE INFORMACJE
• Organizm ma dla ergotioneiny wyspecjalizowany transporter OCTN1 (Gründemann et al., 2005).
• Boczniaki mają do 4 mg EGT na gram suchej masy (Borodina et al., 2020).
• W kohorcie Malmö (n=3236) wyższa EGT wiązała się z niższą śmiertelnością (Smith et al., 2020).
• Ochotnikom podawano 5 lub 25 mg dziennie przez 7 dni (Cheah et al., 2017).
• To głównie korelacje, nie dowód przyczynowy.
Czym jest ergotioneina i skąd pochodzi?
Ergotioneina to betainowa pochodna histydyny z grupą tiolową. Syntetyzują ją drobnoustroje, zwłaszcza grzyby (także owocniki grzybów jadalnych) i promieniowce. Rośliny pobierają ją z gleby, a zwierzęta i ludzie wyłącznie z diety (Borodina et al., Nutrition Research Reviews, 2020). Spożyta EGT jest silnie wchłaniana i zatrzymywana: po podaniu doustnym z moczem wydala się mniej niż 4% podanej ilości (Cheah et al., Antioxidants and Redox Signaling, 2017). Gromadzi się zwłaszcza w tkankach z dużą ilością jej transportera, takich jak erytrocyty.
Kluczowym odkryciem był rok 2005, kiedy Gründemann i współpracownicy wykazali, że głównym substratem transportera OCTN1 (gen SLC22A4) jest właśnie ergotioneina, przenoszona ponad 100 razy wydajniej niż wcześniej badane substancje (Gründemann et al., PNAS, 2005). Komórki z tym transporterem gromadzą EGT w dużych ilościach, a komórki bez niego praktycznie jej nie wchłaniają. Najsilniejszą ekspresję autorzy stwierdzili w komórkach CD71+, czyli prekursorach czerwonych krwinek, oraz w monocytach. Samą funkcję EGT uznali za niewyjaśnioną. Według przeglądu Borodiny i współpracowników istnienie tak wybiórczego transportera świadczy o znaczeniu tej substancji.
Bruce Ames zaproponował kategorię „longevity vitamins”, czyli witamin długowieczności (Ames, PNAS, 2018). Zrobił to w ramach teorii triażu: przy niedoborze składnika organizm oszczędza najpierw białka potrzebne do przeżycia, a poświęca te, które chronią przed uszkodzeniami w dłuższej perspektywie. Ergotioneina trafiła na listę 10 przypuszczalnych witamin długowieczności, między innymi obok PQQ i karotenoidów, takich jak luteina i astaksantyna.
Skąd wziąć ergotioneinę z diety?
Grzyby są najbogatszym źródłem EGT w diecie, a zawartość zależy od gatunku: w badaniu Kalaras i współpracowników wahała się od 0,15 do 7,27 mg na gram suchej masy (Kalaras et al., Food Chemistry, 2017). Boczniaki (Pleurotus spp.) zawierają do 4 mg EGT na gram suchej masy, shiitake około 1 mg/g, a pieczarki (Agaricus bisporus) około 0,4 mg/g (Borodina et al., 2020). Boczniak jest też opisany w artykule o polskich grzybach leczniczych, razem z innymi jego właściwościami.
Poza grzybami EGT występuje tylko w części produktów. W analizie Ey i współpracowników najwięcej miały, obok grzybów, nerki, wątroba, czarna i czerwona fasola oraz otręby owsiane (Ey et al., Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2007).
Przy interpretacji badań epidemiologicznych trzeba pamiętać o efekcie mylącym, znanym jako confounding. W kohorcie Malmö ergotioneina była metabolitem najsilniej związanym ze wzorcem zdrowego odżywiania (Smith et al., 2020). Rodzi to pytanie: czy to EGT chroni, czy raczej jej poziom jest markerem ogólnie zdrowszej diety, bogatej w błonnik, polifenole i inne składniki ochronne? Odpowiedzieć na to pytanie mogą dopiero dobrze przeprowadzone RCT z izolowaną EGT.
Co mówią dane o ochronnym działaniu ergotioneiny?
Szwedzka kohorta Malmö Diet and Cancer, obejmująca 3236 osób bez choroby sercowo-naczyniowej i cukrzycy na starcie obserwacji, powiązała wyższy poziom EGT w osoczu z niższym ryzykiem choroby wieńcowej (HR 0,85 na każde odchylenie standardowe wzrostu EGT) oraz niższą śmiertelnością sercowo-naczyniową (HR 0,79) i ogólną (HR 0,86) w ciągu mediany 21,4 roku obserwacji (Smith et al., Heart, 2020). To wciąż korelacja, nie dowód przyczynowy: EGT mogła być jedynie markerem ogólnie zdrowszej diety.
Dane mechanistyczne też nie rozstrzygają sprawy. W testach in vitro EGT działa jako przeciwutleniacz i chroni komórki przed wieloma czynnikami stresu, ale jej rola przeciwutleniająca w organizmie nie została w pełni potwierdzona (Cheah i Halliwell, Biochimica et Biophysica Acta, 2012). W hodowlach komórek z transporterem OCTN1 EGT chroniła tylko przed toksycznością miedzi(II) i działała znacznie słabiej niż glutation (Ey et al., 2007).
EGT gromadzi się w tkankach zależnie od ilości transportera, z przewagą tych narażonych na stres oksydacyjny, takich jak erytrocyty (Borodina et al., 2020). Trzeba jednak pamiętać o zastrzeżeniu: wyniki z hodowli komórek nie zawsze przenoszą się na efekty kliniczne u człowieka.
Tabela źródeł EGT w grzybach
Poniższa tabela zestawia zawartość ergotioneiny w grzybach jadalnych w przeliczeniu na gram suchej masy, bo w tej postaci podają ją źródła. Boczniaki i shiitake wyraźnie przewyższają pieczarki. Dla produktów niegrzybowych źródło podaje tylko, gdzie EGT wykryto, bez wartości porównywalnych z grzybami.
| Produkt | EGT (mg/g suchej masy) | Źródło |
|---|---|---|
| Boczniaki (Pleurotus spp.) | do 4 | Borodina et al., 2020 |
| Shiitake (Lentinula edodes) | ok. 1 | Borodina et al., 2020 |
| Pieczarka biała (Agaricus bisporus) | ok. 0,4 | Borodina et al., 2020 |
| Różne gatunki grzybów (zakres w badaniu) | 0,15-7,27 | Kalaras et al., 2017 |
| Nerki, wątroba, czarna i czerwona fasola, otręby owsiane | wykryta, najwięcej poza grzybami | Ey et al., 2007 |
Z zestawienia widać, że różnica między najbogatszym a najuboższym gatunkiem grzybów w badaniu Kalaras i współpracowników jest prawie pięćdziesięciokrotna.
Czy ergotioneina chroni mózg przed starzeniem poznawczym?
Tego jeszcze nie wiadomo. Dane u ludzi są obserwacyjne i dotyczą spożycia grzybów, a nie samej EGT. Badanie przekrojowe nie pozwala też ustalić, co jest przyczyną, a co skutkiem.
W singapurskim badaniu przekrojowym 663 osób w wieku 60 lat i więcej uczestnicy jedzący więcej niż dwie porcje grzybów tygodniowo mieli o 57% niższe szanse łagodnych zaburzeń poznawczych (MCI; iloraz szans 0,43) niż osoby jedzące grzyby rzadziej niż raz w tygodniu (Feng et al., J Alzheimers Dis, 2019). Związek utrzymał się po uwzględnieniu między innymi wieku, wykształcenia, palenia, nadciśnienia i aktywności fizycznej. Autorzy wiążą wynik z grzybami i zawartymi w nich związkami bioaktywnymi, ale badanie miało charakter przekrojowy i nie ustalało przyczynowości.
Bez badań interwencyjnych z samą EGT nie da się powiedzieć, czy chroni ona przed demencją lub chorobą Parkinsona. Grzyby jadalne dostarczają też błonnik i beta-glukany, więc w badaniach obserwacyjnych trudno oddzielić wpływ EGT od pozostałych składników.
Najczęściej zadawane pytania
Czym jest ergotioneina i dlaczego bywa nazywana witaminą długowieczności?
Ergotioneina to aminokwas syntetyzowany przez grzyby i bakterie, którego ludzie nie potrafią sami wytworzyć. Organizm ma dla niej wyspecjalizowany transporter OCTN1, a komórki z tym transporterem gromadzą ją i silnie zatrzymują (Gründemann et al., 2005). Nazwę „witamina długowieczności” zaproponował Bruce Ames, który zaliczył EGT do 10 przypuszczalnych witamin długowieczności (Ames, PNAS, 2018).
Jakie grzyby zawierają najwięcej ergotioneiny?
Boczniaki (Pleurotus spp.) zawierają do 4 mg EGT na gram suchej masy i należą do najbogatszych źródeł. Shiitake ma około 1 mg/g, a pieczarki około 0,4 mg/g suchej masy (Borodina et al., Nutrition Research Reviews, 2020).
Czy ergotioneina chroni serce według badań?
Dane epidemiologiczne sugerują odwrotny związek między poziomem EGT a ryzykiem sercowo-naczyniowym. Kohorta Malmö Diet and Cancer (n=3236) wykazała, że wyższy poziom EGT w osoczu wiązał się z niższym ryzykiem choroby wieńcowej i niższą śmiertelnością sercowo-naczyniową przy medianie obserwacji 21,4 roku (Smith et al., 2020). To korelacja, nie dowód przyczynowości.
Jakie dawki ergotioneiny badano u ludzi?
W pierwszym badaniu podawania czystej EGT zdrowym ochotnikom (Cheah et al., 2017) stosowano 5 lub 25 mg dziennie przez 7 dni. Organizm silnie ją wchłaniał i zatrzymywał, a z moczem wydalało się mniej niż 4% podanej ilości. Część wskaźników uszkodzeń oksydacyjnych spadała, ale większość zmian nie była istotna statystycznie. Dawkę ustala lekarz.
Czy ergotioneina jest bezpieczna jako suplement?
Według przeglądu Borodiny i współpracowników (2020) badania z wysokimi dawkami wskazują, że EGT jest bezpieczna dla ssaków w ilościach znacznie przekraczających te spotykane w żywności, a testy nie wykazały działania mutagennego ani genotoksycznego. Panel EFSA uznał syntetyczną L-ergotioneinę za bezpieczną jako nową żywność w warunkach stosowania zaproponowanych przez wnioskodawcę (EFSA, 2016). Zdrowi ochotnicy w badaniu Cheah i współpracowników otrzymywali 5 lub 25 mg dziennie przez 7 dni.
Ergotioneinę znajdziesz nie tylko w diecie, ale też w gotowych ekstraktach z grzybów funkcjonalnych z kategorii adaptogeny w sklepie u Bucha.
Artykuł ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem. Jeśli jesteś w ciąży, karmisz piersią, przyjmujesz leki lub masz schorzenia przewlekłe, skonsultuj zastosowanie suplementów lub ziół ze specjalistą.
Autor: Michał Waluk · Opublikowano: 2026-08-09 · Aktualizacja: 2026-11-08







