{"id":54537,"date":"2026-05-11T12:10:48","date_gmt":"2026-05-11T10:10:48","guid":{"rendered":"https:\/\/ubucha.pl\/?p=54537"},"modified":"2026-08-25T10:47:09","modified_gmt":"2026-08-25T08:47:09","slug":"adaptogens-and-their-influence-on-the-central-nervous-system-molecular-mechanisms-of-protection-against-stress","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/adaptogeny-i-ich-wplyw-na-centralny-uklad-nerwowy-molekularne-mechanizmy-ochrony-przed-stresem\/","title":{"rendered":"Adaptogens and their impact on the central nervous system - molecular mechanisms of stress protection"},"content":{"rendered":"<p><script type=\"application\/ld+json\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"FAQPage\",\"@id\":\"https:\/\/ubucha.pl\/adaptogeny-i-ich-wplyw-na-centralny-uklad-nerwowy-molekularne-mechanizmy-ochrony-przed-stresem\/#faq\",\"mainEntityOfPage\":\"https:\/\/ubucha.pl\/adaptogeny-i-ich-wplyw-na-centralny-uklad-nerwowy-molekularne-mechanizmy-ochrony-przed-stresem\/\",\"mainEntity\":[{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Czy adaptogeny mog\u0105 zast\u0105pi\u0107 leki przeciwdepresyjne?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"Nie. W jedynym bezpo\u015brednim por\u00f3wnaniu r\u00f3\u017ceniec g\u00f3rski w dawce 340 mg na dob\u0119 wypad\u0142 s\u0142abiej od sertraliny pod wzgl\u0119dem redukcji objaw\u00f3w depresji, cho\u0107 wywo\u0142ywa\u0142 mniej dzia\u0142a\u0144 niepo\u017c\u0105danych (Mao i wsp., 2015). Badanie obj\u0119\u0142o 57 os\u00f3b z depresj\u0105 \u0142agodn\u0105 do umiarkowanej. To za ma\u0142o, by m\u00f3wi\u0107 o zamienniku leku.\"}},{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Po jakim czasie wida\u0107 efekt na sen i l\u0119k?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"W pr\u00f3bach nad ashwagandh\u0105 punkty pomiarowe wypada\u0142y po 60 dniach dla kortyzolu i skal l\u0119ku oraz po 10 tygodniach dla parametr\u00f3w snu z aktygrafii. \u017badna z nich nie mierzy\u0142a efektu po kilku dniach, wi\u0119c szybkiego dzia\u0142ania nikt tu nie wykaza\u0142. Zapowiedzi poprawy w ci\u0105gu tygodnia nie maj\u0105 oparcia w danych.\"}},{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Czy ashwagandha uszkadza w\u0105trob\u0119?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"U cz\u0119\u015bci os\u00f3b tak. Zesp\u00f3\u0142 z Indii opisa\u0142 8 przypadk\u00f3w polekowego uszkodzenia w\u0105troby po preparatach jednosk\u0142adnikowych, g\u0142\u00f3wnie o obrazie cholestatycznym, a trzech pacjent\u00f3w z wcze\u015bniejsz\u0105 chorob\u0105 w\u0105troby zmar\u0142o (Philips i wsp., 2023). Analiza chemiczna nie wykaza\u0142a zafa\u0142szowania preparat\u00f3w.\"}},{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Czy sopl\u00f3wka je\u017cowata odbudowuje neurony u cz\u0142owieka?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"Nie ma na to dowodu u ludzi. Japo\u0144skie badanie z randomizacj\u0105 obj\u0119\u0142o 30 os\u00f3b z \u0142agodnymi zaburzeniami poznawczymi i wykaza\u0142o popraw\u0119 w skali HDS-R po 16 tygodniach, ale nie mierzy\u0142o struktury m\u00f3zgu (Mori i wsp., 2009). Wyniki spad\u0142y 4 tygodnie po odstawieniu.\"}},{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Czy ashwagandh\u0119 mo\u017cna \u0142\u0105czy\u0107 z lekami nasennymi?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"Tylko po konsultacji z lekarzem prowadz\u0105cym. Nie ma badania farmakokinetycznego u ludzi, kt\u00f3re by t\u0119 kombinacj\u0119 oceni\u0142o. Ostro\u017cno\u015b\u0107 wynika z pracy in vitro, w kt\u00f3rej wyci\u0105g z korzenia nasila\u0142 wi\u0105zanie flunitrazepamu w miejscu benzodiazepinowym receptora GABA-A (Mehta i wsp., 1991).\"}},{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Czy adaptogeny s\u0105 bezpieczne w ci\u0105\u017cy?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"Nie ma danych, kt\u00f3re pozwala\u0142yby to potwierdzi\u0107, wi\u0119c odpowied\u017a brzmi nie. Kobiety w ci\u0105\u017cy i karmi\u0105ce by\u0142y wykluczane ze wszystkich cytowanych tu pr\u00f3b. Do braku danych dochodz\u0105 opisane w 2023 roku przypadki uszkodzenia w\u0105troby po ashwagandzie w populacji og\u00f3lnej.\"}},{\"@type\":\"Question\",\"name\":\"Jak adaptogeny wp\u0142ywaj\u0105 na tarczyc\u0119?\",\"acceptedAnswer\":{\"@type\":\"Answer\",\"text\":\"Ashwagandha podnosi T3 i T4 oraz obni\u017ca TSH. W o\u015bmiotygodniowej pr\u00f3bie z randomizacj\u0105 u os\u00f3b z subkliniczn\u0105 niedoczynno\u015bci\u0105 efekt by\u0142 korzystny (Sharma i wsp., 2018). Przy nadczynno\u015bci to dzia\u0142anie jest niepo\u017c\u0105dane, dlatego przed startem i po 8 tygodniach warto skontrolowa\u0107 TSH.\"}}]}]}<\/script><\/p>\n<p>M\u00f3zg p\u0142aci za przewlek\u0142y stres rachunek, kt\u00f3ry da si\u0119 zmierzy\u0107, cho\u0107 jest mniejszy ni\u017c sugeruj\u0105 popularne teksty. W najwi\u0119kszej dot\u0105d metaanalizie obrazowej hipokamp os\u00f3b z depresj\u0105 okaza\u0142 si\u0119 mniejszy o 1,24% od hipokampa os\u00f3b zdrowych, a przy depresji nawracaj\u0105cej o 1,44% (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/26122586\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Schmaal i wsp., Molecular Psychiatry 2016<\/a>). Adaptogeny wchodz\u0105 w t\u0119 uk\u0142adank\u0119 jako substancje, kt\u00f3re maj\u0105 przesuwa\u0107 odpowied\u017a na stres, a nie blokowa\u0107 pojedynczy receptor. Problem w tym, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 mechanizm\u00f3w opisywanych w internecie pochodzi z hodowli kom\u00f3rkowych albo z myszy i nigdy nie zosta\u0142a sprawdzona u cz\u0142owieka. Poni\u017cej rozdzielamy jedno od drugiego, podajemy dawki z konkretnych pr\u00f3b i pokazujemy, gdzie dowod\u00f3w po prostu nie ma.<\/p>\n<blockquote><p><strong>KLUCZOWE INFORMACJE<\/strong><br \/>\u2022 Hipokamp w depresji jest mniejszy o 1,24%, nie o kilkana\u015bcie procent (Schmaal i wsp., 2016).<br \/>\u2022 Ashwagandha 240-600 mg na dob\u0119 obni\u017ca\u0142a poranny kortyzol o 23-27,9% w dw\u00f3ch pr\u00f3bach z randomizacj\u0105.<br \/>\u2022 Hericenony z sopl\u00f3wki je\u017cowatej nie pobudzaj\u0105 wytwarzania NGF, wbrew rozpowszechnionej wersji (Mori i wsp., 2008).<br \/>\u2022 Opisano 8 przypadk\u00f3w uszkodzenia w\u0105troby po ashwagandzie, w tym 3 zgony (Philips i wsp., 2023).<\/p><\/blockquote>\n<h2>Co przewlek\u0142y stres robi ze struktur\u0105 m\u00f3zgu?<\/h2>\n<p>Przewlek\u0142y stres uszkadza o\u015brodkowy uk\u0142ad nerwowy trzema opisanymi drogami: przez nadmiar glukokortykoid\u00f3w, przez zaburzenie przeka\u017anictwa glutaminianowego oraz przez zapalenie o niskim nasileniu. R\u00f3\u017cnice obj\u0119to\u015bciowe widoczne w rezonansie s\u0105 realne, ale niewielkie. Metaanaliza ENIGMA na 1728 pacjentach i 7199 osobach kontrolnych da\u0142a r\u00f3\u017cnic\u0119 hipokampa rz\u0119du 1,2% (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/26122586\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Schmaal i wsp., 2016<\/a>). Efekt nap\u0119dzali pacjenci z nawracaj\u0105cym przebiegiem, a w pierwszym epizodzie nie by\u0142o go wcale.<\/p>\n<div style=\"overflow-x:auto;margin:1.5rem 0;\">\n<table style=\"min-width:660px;width:100%;border-collapse:collapse;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Droga uszkodzenia<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Co si\u0119 dzieje<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">\u0179r\u00f3d\u0142o<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Glukokortykoidy<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Powtarzane epizody podwy\u017cszonego kortyzolu zu\u017cywaj\u0105 uk\u0142ady regulacyjne, co McEwen i Stellar nazwali obci\u0105\u017ceniem allostatycznym<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">McEwen i Stellar, 1993<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Glutaminian<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Stres zmienia uwalnianie glutaminianu, g\u0119sto\u015b\u0107 receptor\u00f3w oraz jego wychwyt w korze przedczo\u0142owej i w hipokampie<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Popoli i wsp., 2011<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Zapalenie<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Rozregulowanie odporno\u015bci wrodzonej i nabytej pogarsza rokowanie oraz odpowied\u017a na leki przeciwdepresyjne<\/td>\n<td style=\"padding:8px;\">Beurel i wsp., 2020<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Popoli i wsp\u00f3\u0142pracownicy zebrali dowody na to, \u017ce uwalniane w stresie glukokortykoidy zmieniaj\u0105 przeka\u017anictwo glutaminianowe w korze przedczo\u0142owej i w hipokampie (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/22127301\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Nature Reviews Neuroscience, 2011<\/a>). Beurel, Toups i Nemeroff pokazali z kolei, \u017ce zale\u017cno\u015b\u0107 mi\u0119dzy zapaleniem a depresj\u0105 dzia\u0142a w obie strony (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/32553197\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Neuron, 2020<\/a>). Nie u ka\u017cdego pacjenta z depresj\u0105 markery zapalne s\u0105 podwy\u017cszone, wi\u0119c leczenie przeciwzapalne nie jest tu uniwersaln\u0105 odpowiedzi\u0105.<\/p>\n<p>Obci\u0105\u017cenie allostatyczne, opisane przez McEwena i Stellara w Archives of Internal Medicine, to nie pojedynczy pomiar, tylko suma zu\u017cycia uk\u0142ad\u00f3w regulacyjnych po wielu epizodach mobilizacji (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/8379800\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">1993<\/a>). Organizm p\u0142aci nie za sam stres, lecz za to, \u017ce reakcja na niego nie wy\u0142\u0105cza si\u0119 na czas. Dlatego mierzy si\u0119 je zestawem parametr\u00f3w sercowo-naczyniowych i metabolicznych, a nie jednym oznaczeniem kortyzolu.<\/p>\n<p>Trzeba te\u017c pami\u0119ta\u0107, czym te liczby z rezonansu s\u0105. To \u015brednie r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy du\u017cymi grupami, a nie wynik, kt\u00f3ry da si\u0119 odczyta\u0107 u pojedynczej osoby. W metaanalizie ENIGMA nasilenie objaw\u00f3w w momencie w\u0142\u0105czenia do badania nie wi\u0105za\u0142o si\u0119 z obj\u0119to\u015bci\u0105 \u017cadnej struktury. Wiek zachorowania poni\u017cej 21 lat wi\u0105za\u0142 si\u0119 z mniejszym hipokampem, o 1,85%. Zdanie &#8222;stres zjada Ci hipokamp&#8221;, kt\u00f3re kr\u0105\u017cy w tekstach popularnych, opisuje realne zjawisko w b\u0142\u0119dnej skali.<\/p>\n<h2>Kt\u00f3re mechanizmy adaptogen\u00f3w potwierdzono u ludzi, a kt\u00f3re tylko u zwierz\u0105t?<\/h2>\n<p>Tylko dwa mechanizmy maj\u0105 twarde potwierdzenie w badaniach u ludzi: obni\u017cenie porannego kortyzolu oraz poprawa mierzonych skalami parametr\u00f3w snu i l\u0119ku. Reszta, czyli wzrost czynnik\u00f3w neurotroficznych, hamowanie mikrogleju czy dzia\u0142anie na receptor GABA-A, pochodzi z hodowli kom\u00f3rkowych i z gryzoni. Panossian i wsp\u00f3\u0142pracownicy opisali adaptogeny jako substancje o dzia\u0142aniu dwufazowym, kt\u00f3re w ma\u0142ych dawkach zachowuj\u0105 si\u0119 jak \u0142agodne stresory (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/33103257\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Medicinal Research Reviews, 2021<\/a>).<\/p>\n<div style=\"overflow-x:auto;margin:1.5rem 0;\">\n<table style=\"min-width:680px;width:100%;border-collapse:collapse;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Mechanizm<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Najmocniejszy dow\u00f3d<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Na kim badano<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Obni\u017cenie porannego kortyzolu<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Lopresti 2019, Chandrasekhar 2012<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ludzie, pr\u00f3by z randomizacj\u0105<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Skr\u00f3cenie latencji zasypiania<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Langade 2019, aktygrafia<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ludzie, 60 pacjent\u00f3w<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Poprawa pami\u0119ci w \u0142agodnych zaburzeniach poznawczych<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Mori 2009, skala HDS-R<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ludzie, 30 os\u00f3b<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Pobudzenie wytwarzania NGF<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Mori 2008, szlak JNK<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Linia kom\u00f3rek gwia\u017adziaka i myszy<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Nasilenie sygna\u0142u GABA-A<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Mehta 1991, wi\u0105zanie flunitrazepamu<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Hodowla i neurony rdzenia szczura<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Hamowanie inflamasomu NLRP3<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">McColgan 2026, przegl\u0105d systematyczny<\/td>\n<td style=\"padding:8px;\">Wy\u0142\u0105cznie modele zwierz\u0119ce<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Ta tabela wygl\u0105da skromniej ni\u017c typowy opis marketingowy i taki w\u0142a\u015bnie ma by\u0107. Przeskok od kom\u00f3rki gwia\u017adziaka do ludzkiego hipokampa bywa w tekstach reklamowych przemilczany, a to on decyduje o tym, czy substancja realnie co\u015b zmienia w Twojej g\u0142owie.<\/p>\n<p>Panossian zwraca uwag\u0119 na jeszcze jedn\u0105 cech\u0119 tej grupy: odpowied\u017a dwufazow\u0105. W ma\u0142ych dawkach adaptogen zachowuje si\u0119 jak \u0142agodny bodziec stresowy i uruchamia te same szlaki adaptacyjne, kt\u00f3re chroni\u0105 kom\u00f3rk\u0119 przed stresem silnym. W du\u017cych dawkach ten sam wyci\u0105g mo\u017ce dzia\u0142a\u0107 przeciwnie. Z takiego modelu wynika praktyczny wniosek: wi\u0119cej nie znaczy lepiej, a przekraczanie dawek z bada\u0144 nie ma uzasadnienia farmakologicznego.<\/p>\n<p>Drugi pow\u00f3d, dla kt\u00f3rego wyniki z prob\u00f3wki nie przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 na cz\u0142owieka, to st\u0119\u017cenia. Badania wi\u0105zania receptorowego prowadzi si\u0119 przy st\u0119\u017ceniach rz\u0119du dziesi\u0105tek mikrogram\u00f3w na mililitr w bezpo\u015brednim kontakcie z tkank\u0105. Po po\u0142kni\u0119ciu kapsu\u0142ki substancja musi przej\u015b\u0107 przez jelito, w\u0105trob\u0119 i barier\u0119 krew-m\u00f3zg, a to, ile jej dociera do neuronu, w przypadku wi\u0119kszo\u015bci wyci\u0105g\u00f3w adaptogennych nie zosta\u0142o zmierzone. Europejska Agencja Lek\u00f3w po\u015bwi\u0119ci\u0142a samemu poj\u0119ciu adaptogenu osobny <a href=\"https:\/\/www.ema.europa.eu\/en\/adaptogenic-concept-scientific-guideline\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">dokument refleksyjny<\/a>, kt\u00f3ry opisuje, jak ocenia\u0107 takie preparaty. Nie jest to zatwierdzone wskazanie terapeutyczne.<\/p>\n<h2>Czy adaptogeny obni\u017caj\u0105 kortyzol u ludzi?<\/h2>\n<p>Tak, ashwagandha obni\u017ca poranny kortyzol i jest to najlepiej udokumentowany efekt ca\u0142ej grupy. W badaniu Lopresti i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w 60 os\u00f3b z podwy\u017cszonym stresem przyjmowa\u0142o 240 mg wyci\u0105gu Shoden albo placebo przez 60 dni. Kortyzol spad\u0142 o 23% w grupie aktywnej, a w grupie placebo wzr\u00f3s\u0142 o 0,5% (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/31517876\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Medicine, 2019<\/a>). Skala l\u0119ku HAM-A poprawi\u0142a si\u0119 istotnie wobec placebo, a wynik skali DASS-21 tylko na granicy znamienno\u015bci.<\/p>\n<p>Drugie badanie, Chandrasekhar i wsp\u00f3\u0142pracownicy, u\u017cy\u0142o wy\u017cszej dawki 600 mg na dob\u0119 u 64 os\u00f3b przez ten sam okres. Wynik w skali odczuwanego stresu spad\u0142 o 44% wobec 5,5% w grupie placebo, a kortyzol w surowicy o 27,9% wobec 7,9% (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/23439798\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Indian Journal of Psychological Medicine, 2012<\/a>). Metaanaliza dziewi\u0119ciu pr\u00f3b na 558 pacjentach potwierdzi\u0142a kierunek zmian: \u015brednia r\u00f3\u017cnica dla kortyzolu wynios\u0142a 2,58 jednostki na korzy\u015b\u0107 ashwagandhy (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/39348746\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Arumugam i wsp., Explore 2024<\/a>).<\/p>\n<p>Warto tu jedno zastrze\u017cenie. Przegl\u0105d systematyczny 52 pr\u00f3b nad ro\u015blinami a osi\u0105 podwzg\u00f3rze-przysadka-nadnercza pokaza\u0142, \u017ce projekty bada\u0144 r\u00f3\u017cni\u0142y si\u0119 tak bardzo, i\u017c autorzy nie policzyli wsp\u00f3lnego efektu (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/33650944\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Lopresti i wsp., Nutritional Neuroscience 2022<\/a>). Sam kierunek zmiany kortyzolu jest wi\u0119c powtarzalny, ale jego wielko\u015b\u0107 zale\u017cy od preparatu, od dawki i od tego, jak bardzo zestresowana by\u0142a badana grupa na starcie.<\/p>\n<p>Osobna sprawa to DHEA-S, hormon nadnerczowy zwykle przedstawiany jako przeciwwaga kortyzolu. Tu dwie prace tego samego zespo\u0142u da\u0142y wyniki rozbie\u017cne. W badaniu nad stresem DHEA-S spad\u0142 razem z kortyzolem, co autorzy zinterpretowali jako og\u00f3lne wyciszenie nadnerczy. W badaniu nad m\u0119\u017cczyznami po czterdziestce z nadwag\u0105 ten sam wyci\u0105g podni\u00f3s\u0142 DHEA-S o 18% i testosteron o 14,7%, a kortyzolu nie zmieni\u0142 wcale (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/30854916\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Lopresti i wsp., American Journal of Men&#8217;s Health 2019<\/a>).<\/p>\n<p>Populacja badana zmienia wi\u0119c wynik hormonalny na przeciwny. Popularne zdanie o &#8222;poprawie wska\u017anika kortyzol do DHEA&#8221; nie ma pokrycia w \u017cadnej z tych dw\u00f3ch prac, bo w jednej oba hormony spad\u0142y, a w drugiej kortyzol si\u0119 nie ruszy\u0142. Je\u015bli planujesz oznaczenia laboratoryjne, sensowniej jest patrze\u0107 na sam poranny kortyzol ni\u017c na wska\u017anik z\u0142o\u017cony.<\/p>\n<h2>Co badania m\u00f3wi\u0105 o BDNF, czynniku wzrostu nerw\u00f3w i neurogenezie?<\/h2>\n<p>Tu popularne opisy najcz\u0119\u015bciej mijaj\u0105 si\u0119 z pracami \u017ar\u00f3d\u0142owymi. Przy weryfikacji pi\u015bmiennictwa do tego tekstu zauwa\u017cyli\u015bmy, \u017ce najcz\u0119\u015bciej powtarzane zdanie o sopl\u00f3wce je\u017cowatej m\u00f3wi co\u015b przeciwnego ni\u017c praca, na kt\u00f3r\u0105 si\u0119 powo\u0142uje. Mori i wsp\u00f3\u0142pracownicy sprawdzili wyci\u0105gi z czterech grzyb\u00f3w jadalnych na linii ludzkiego gwia\u017adziaka 1321N1. Wyci\u0105g z sopl\u00f3wki rzeczywi\u015bcie zwi\u0119ksza\u0142 wytwarzanie NGF przez szlak JNK, ale hericenony C, D i E tego nie robi\u0142y (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/18758067\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Biological and Pharmaceutical Bulletin, 2008<\/a>).<\/p>\n<p>Autorzy napisali to wprost w konkluzji: zwi\u0105zki odpowiedzialne za pobudzenie syntezy NGF to nie hericenony. Zdanie &#8222;hericenony pobudzaj\u0105 NGF&#8221; kr\u0105\u017cy po polskim internecie od lat i nie ma oparcia w tej pracy. U myszy karmionych przez 7 dni proszkiem z sopl\u00f3wki poziom mRNA dla NGF w hipokampie wzr\u00f3s\u0142, co jest ju\u017c wynikiem zwierz\u0119cym, nie ludzkim.<\/p>\n<p>Podobnie ma si\u0119 rzecz z prac\u0105 Brandalise i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, opisywan\u0105 zwykle jako odbudowa hipokampa w modelu choroby Alzheimera. Badanie obj\u0119\u0142o myszy typu dzikiego, czyli zdrowe, i wykaza\u0142o nasilenie przeka\u017anictwa pobudzaj\u0105cego w synapsie w\u0142\u00f3kien kiciastych z obszarem CA3 oraz lepsz\u0105 pami\u0119\u0107 rozpoznawcz\u0105 (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/28115973\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2017<\/a>). To ciekawy wynik, bo dotyczy zdrowego m\u00f3zgu, ale nie jest dowodem na cofanie zmian neurodegeneracyjnych. U ludzi \u017cadna z cytowanych pr\u00f3b nie mierzy\u0142a BDNF ani NGF w surowicy, wi\u0119c twierdzenia o wzro\u015bcie tych bia\u0142ek u cz\u0142owieka pozostaj\u0105 hipotez\u0105.<\/p>\n<p>Nawet gdyby kto\u015b taki pomiar wykona\u0142, jego interpretacja by\u0142aby trudna. BDNF oznaczany z krwi obwodowej pochodzi w du\u017cej cz\u0119\u015bci z p\u0142ytek, a jego zwi\u0105zek ze st\u0119\u017ceniem w m\u00f3zgu pozostaje sporny. Dlatego badania nad sopl\u00f3wk\u0105 u ludzi mierzy\u0142y to, co da si\u0119 zmierzy\u0107 wiarygodnie: wyniki test\u00f3w poznawczych, a nie bia\u0142ka sygna\u0142owe. Mori i wsp\u00f3\u0142pracownicy u\u017cyli skali HDS-R, Pingali i wsp\u00f3\u0142pracownicy czas\u00f3w reakcji w zadaniach psychomotorycznych.<\/p>\n<p>Warto rozr\u00f3\u017cni\u0107 dwie grupy zwi\u0105zk\u00f3w z sopl\u00f3wki. Hericenony pochodz\u0105 z owocnika, erinacyny z grzybni, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 suplement\u00f3w na rynku wytwarza si\u0119 z owocnika albo z pod\u0142o\u017ca ziarnowego z grzybni\u0105. Skoro w pracy z 2008 roku hericenony nie pobudza\u0142y syntezy NGF, to sam fakt zadeklarowania ich na etykiecie niczego nie gwarantuje. Producent, kt\u00f3ry podaje zawarto\u015b\u0107 hericenon\u00f3w jako argument sprzeda\u017cowy, powo\u0142uje si\u0119 na cech\u0119, kt\u00f3rej zwi\u0105zek z dzia\u0142aniem na neuron nie zosta\u0142 wykazany.<\/p>\n<h2>Jak adaptogeny wp\u0142ywaj\u0105 na uk\u0142ad GABA i glutaminian?<\/h2>\n<p>Dane pochodz\u0105 z elektrofizjologii i z bada\u0144 wi\u0105zania receptorowego, nie z ludzi. Metanolowy wyci\u0105g z korzenia ashwagandhy hamowa\u0142 wi\u0105zanie GABA oraz TBPS, a jednocze\u015bnie nasila\u0142 wi\u0105zanie flunitrazepamu, czyli ligandu miejsca benzodiazepinowego, o 20-91% zale\u017cnie od st\u0119\u017cenia (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/1660034\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Mehta i wsp., Indian Journal of Medical Research 1991<\/a>). W neuronach rdzenia kr\u0119gowego ssaka wyci\u0105g zwi\u0119ksza\u0142 nap\u0142yw chlork\u00f3w nawet bez obecno\u015bci GABA, a bikukulina i pikrotoksyna ten efekt znosi\u0142y.<\/p>\n<p>Autorzy podsumowali to jako aktywno\u015b\u0107 na\u015bladuj\u0105c\u0105 GABA. To wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie wobec popularnego opisu &#8222;cz\u0119\u015bciowego agonisty&#8221;: praca pokazuje interakcj\u0119 z kompleksem receptora GABA-A obejmuj\u0105c\u0105 miejsce benzodiazepinowe, zbadan\u0105 w preparacie tkankowym. Nikt nie powt\u00f3rzy\u0142 tego pomiaru u cz\u0142owieka.<\/p>\n<p>Kannabidiol dzia\u0142a na ten sam receptor, ale inaczej. W badaniu na oocytach \u017caby szponiastej z ludzkimi receptorami GABA-A okaza\u0142 si\u0119 dodatnim modulatorem allosterycznym podtyp\u00f3w alfa1-6 beta gamma2, przy czym jego dzia\u0142anie nie anga\u017cowa\u0142o klasycznego miejsca benzodiazepinowego (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/28249817\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Bakas i wsp., Pharmacological Research 2017<\/a>). Najsilniejsze wzmocnienie dotyczy\u0142o receptor\u00f3w zawieraj\u0105cych podjednostk\u0119 alfa2. Reishi z kolei wyd\u0142u\u017ca\u0142 sen u szczur\u00f3w po trzech dniach podawania doustnego, w zapisie EEG i EMG (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/22207209\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Cui i wsp., 2012<\/a>). Znowu: gryzonie, nie ludzie.<\/p>\n<p>Co z tego wynika praktycznie? Je\u015bli si\u0119gasz po ashwagandh\u0119 wieczorem i przyjmujesz jednocze\u015bnie lek nasenny dzia\u0142aj\u0105cy na ten sam receptor, ryzyko sumowania si\u0119 efekt\u00f3w jest realne mimo braku badania u ludzi. Kierunek dzia\u0142ania obu substancji jest zgodny, a to wystarczy, \u017ceby poinformowa\u0107 lekarza prowadz\u0105cego.<\/p>\n<p>Warto natomiast odr\u00f3\u017cni\u0107 to od twierdze\u0144 o glutaminianie. Zdanie, \u017ce adaptogeny &#8222;przywracaj\u0105 r\u00f3wnowag\u0119 glutaminian do GABA&#8221; w ludzkim m\u00f3zgu, nie ma oparcia w \u017cadnym pomiarze. St\u0119\u017cenia obu przeka\u017anik\u00f3w da si\u0119 dzi\u015b ocenia\u0107 spektroskopi\u0105 rezonansu magnetycznego, ale nikt takiego badania z adaptogenem nie opublikowa\u0142. Ca\u0142a wiedza o wp\u0142ywie stresu na przeka\u017anictwo glutaminianowe pochodzi z modeli zwierz\u0119cych i z prac nad glukokortykoidami, a nie z pr\u00f3b nad wyci\u0105gami ro\u015blinnymi.<\/p>\n<h2>Czy adaptogeny hamuj\u0105 zapalenie w m\u00f3zgu?<\/h2>\n<p>Nie wiemy tego u ludzi. Hipoteza jest sensowna, bo zwi\u0105zek zapalenia z depresj\u0105 jest dobrze opisany, ale \u017cadna z pr\u00f3b klinicznych nad adaptogenami nie mierzy\u0142a aktywacji mikrogleju ani marker\u00f3w zapalnych w o\u015brodkowym uk\u0142adzie nerwowym. Przegl\u0105d systematyczny z metaanaliz\u0105 dotycz\u0105cy inflamasomu NLRP3 obj\u0105\u0142 wy\u0142\u0105cznie modele zwierz\u0119ce depresji i potwierdzi\u0142 w nich udzia\u0142 tego kompleksu w rozwoju zachowa\u0144 depresyjnych (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/41712983\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">McColgan i wsp., Psychiatry Research 2026<\/a>).<\/p>\n<p>Z tego, \u017ce dana \u015bcie\u017cka istnieje u myszy, nie wynika, \u017ce ekstrakt z grzyba j\u0105 u Ciebie wy\u0142\u0105czy. Beurel i wsp\u00f3\u0142pracownicy zwracaj\u0105 uwag\u0119 na inny problem: nie wiadomo, jaki odsetek nieleczonych pacjent\u00f3w z depresj\u0105 w og\u00f3le ma podwy\u017cszone markery zapalne (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/32553197\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Neuron, 2020<\/a>). Interwencja przeciwzapalna mia\u0142aby wi\u0119c sens u cz\u0119\u015bci chorych, a nie u wszystkich.<\/p>\n<p>Praktyczny wniosek jest prosty. Je\u015bli sprzedawca opisuje reishi albo cordyceps jako \u015brodki &#8222;hamuj\u0105ce neurozapalenie&#8221;, m\u00f3wi o wynikach z hodowli kom\u00f3rkowych i z gryzoni, nawet je\u015bli tego nie zaznacza. Beta-glukany i triterpeny maj\u0105 udokumentowane dzia\u0142anie immunomoduluj\u0105ce w takich uk\u0142adach, ale prze\u0142o\u017cenie na ludzki m\u00f3zg nie zosta\u0142o zmierzone. Wi\u0119cej o samej koncepcji adaptogenu i o jej ograniczeniach znajdziesz w naszym tek\u015bcie <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/adaptogeny-a-uklad-nerwowy-molekularne-mechanizmy-ochronne-i-praktyczne-zastosowania-w-walce-ze-stresem\/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">adaptogeny a uk\u0142ad nerwowy<\/a>.<\/p>\n<p>Do tego dochodzi jako\u015b\u0107 samych bada\u0144 zwierz\u0119cych. Autorzy wspomnianego przegl\u0105du ocenili ryzyko b\u0142\u0119du systematycznego narz\u0119dziem SYRCLE, a do samej metaanalizy wesz\u0142o 16 z 23 zakwalifikowanych prac, obejmuj\u0105cych \u0142\u0105cznie 170 zwierz\u0105t. Grupy s\u0105 wi\u0119c ma\u0142e, a modele depresji u gryzoni odtwarzaj\u0105 pojedyncze zachowania, nie chorob\u0119.<\/p>\n<p>Nie oznacza to, \u017ce hipotez\u0119 nale\u017cy odrzuci\u0107. Oznacza, \u017ce stoi ona na innym poziomie dowodu ni\u017c obni\u017cenie kortyzolu, kt\u00f3re zmierzono u ludzi w dw\u00f3ch niezale\u017cnych pr\u00f3bach z placebo. Rozr\u00f3\u017cnienie tych dw\u00f3ch poziom\u00f3w to najbardziej praktyczna umiej\u0119tno\u015b\u0107 przy czytaniu opis\u00f3w suplement\u00f3w. Je\u015bli w opisie pojawia si\u0119 nazwa szlaku molekularnego bez nazwy skali klinicznej i bez liczby badanych os\u00f3b, prawie zawsze m\u00f3wimy o wynikach przedklinicznych.<\/p>\n<h2>W jakich zaburzeniach CUN adaptogeny maj\u0105 dane od ludzi?<\/h2>\n<p>Lista jest kr\u00f3tsza ni\u017c zwykle si\u0119 podaje i obejmuje pi\u0119\u0107 obszar\u00f3w. Poza nimi zaczyna si\u0119 teren bez pr\u00f3b klinicznych, gdzie autorzy tekst\u00f3w zwykle uzupe\u0142niaj\u0105 luk\u0119 mechanizmem molekularnym. Poni\u017csze zestawienie pokazuje, ile os\u00f3b faktycznie zbadano w ka\u017cdym wskazaniu.<\/p>\n<div style=\"overflow-x:auto;margin:1.5rem 0;\">\n<table style=\"min-width:700px;width:100%;border-collapse:collapse;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Wskazanie<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Dowody u ludzi<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Zastrze\u017cenie<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">L\u0119k i przewlek\u0142y stres<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">12 pr\u00f3b z randomizacj\u0105, 1002 osoby (Akhgarjand 2022)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Autorzy ocenili pewno\u015b\u0107 dowodu jako nisk\u0105<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Depresja \u0142agodna do umiarkowanej<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">1 pr\u00f3ba, 57 os\u00f3b (Mao 2015)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">R\u00f3\u017ceniec s\u0142abszy od sertraliny<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Bezsenno\u015b\u0107<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">1 pr\u00f3ba, 60 pacjent\u00f3w (Langade 2019)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Jeden o\u015brodek, kr\u00f3tki okres obserwacji<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">\u0141agodne zaburzenia poznawcze<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">1 pr\u00f3ba, 30 os\u00f3b (Mori 2009)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Efekt zanika\u0142 4 tygodnie po odstawieniu<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Objawy stresu \u017cyciowego i wypalenia<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Badanie otwarte, 101 os\u00f3b (Edwards 2012)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Brak grupy kontrolnej i randomizacji<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">PTSD, fibromialgia, migrena, ADHD<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Brak pr\u00f3b z randomizacj\u0105<\/td>\n<td style=\"padding:8px;\">Brak podstaw do rekomendacji<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Ostatni wiersz zas\u0142uguje na komentarz, bo poprzednia wersja tego artyku\u0142u wymienia\u0142a PTSD u weteran\u00f3w jako wskazanie udokumentowane. Nie znale\u017ali\u015bmy pracy, kt\u00f3ra by to potwierdza\u0142a, a identyfikator podpi\u0119ty pod tamto twierdzenie prowadzi\u0142 do artyku\u0142u o kom\u00f3rkach przyz\u0119bia w zespole Marfana. Twierdzenie usun\u0119li\u015bmy.<\/p>\n<p>Zwr\u00f3\u0107 uwag\u0119 na liczby w \u015brodkowej kolumnie. Poza l\u0119kiem i stresem, gdzie zebrano tysi\u0105c uczestnik\u00f3w, ka\u017cde wskazanie opiera si\u0119 na jednym badaniu obejmuj\u0105cym od 30 do 60 os\u00f3b. W farmakologii to poziom pilota\u017cu, po kt\u00f3rym normalnie planuje si\u0119 badanie potwierdzaj\u0105ce, a nie rekomendacj\u0119. \u017badna z tych pr\u00f3b nie zosta\u0142a powt\u00f3rzona przez niezale\u017cny zesp\u00f3\u0142 w innym kraju.<\/p>\n<p>Brak pr\u00f3b nie oznacza przy tym, \u017ce substancja nie dzia\u0142a. Oznacza, \u017ce nikt tego nie sprawdzi\u0142, a to zupe\u0142nie inna sytuacja ni\u017c wynik ujemny. Przy migrenie, fibromialgii czy zespole stresu pourazowego opisy w internecie buduj\u0105 wra\u017cenie dowodu, sk\u0142adaj\u0105c mechanizm molekularny z relacj\u0105 u\u017cytkownika. Taki uk\u0142ad potrafi wygl\u0105da\u0107 przekonuj\u0105co i nie znaczy nic. Praktyczny test jest prosty: zapytaj o nazw\u0119 skali, liczb\u0119 badanych i grup\u0119 por\u00f3wnawcz\u0105. Je\u015bli kt\u00f3rejkolwiek z tych trzech informacji brakuje, m\u00f3wimy o hipotezie.<\/p>\n<h2>Co konkretnie wykaza\u0142y pr\u00f3by przy depresji, l\u0119ku i bezsenno\u015bci?<\/h2>\n<p>Najmocniejszy sygna\u0142 dotyczy l\u0119ku i stresu, najs\u0142abszy depresji. Metaanaliza 12 pr\u00f3b z randomizacj\u0105 na 1002 uczestnikach wykaza\u0142a redukcj\u0119 l\u0119ku o 1,55 standaryzowanej r\u00f3\u017cnicy \u015brednich oraz stresu o 1,75, przy dawkach 300-600 mg na dob\u0119. Autorzy od razu zaznaczyli, \u017ce heterogeniczno\u015b\u0107 wynik\u00f3w si\u0119ga\u0142a 94% i \u017ce pewno\u015b\u0107 dowodu jest niska (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/36017529\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Akhgarjand i wsp., Phytotherapy Research 2022<\/a>).<\/p>\n<p>W depresji dysponujemy jednym bezpo\u015brednim por\u00f3wnaniem z lekiem. Mao i wsp\u00f3\u0142pracownicy podawali 57 pacjentom r\u00f3\u017ceniec g\u00f3rski w dawce wyj\u015bciowej 340 mg na dob\u0119, sertralin\u0119 50 mg na dob\u0119 albo placebo przez 12 tygodni, z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 zwi\u0119kszania dawki w trakcie badania. Redukcja objaw\u00f3w po sertralinie by\u0142a wi\u0119ksza, ale r\u00f3\u017cnica wobec placebo nie osi\u0105gn\u0119\u0142a znamienno\u015bci statystycznej w tej pr\u00f3bie, a r\u00f3\u017ceniec dawa\u0142 wyra\u017anie mniej dzia\u0142a\u0144 niepo\u017c\u0105danych (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/25837277\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Phytomedicine, 2015<\/a>). To pilota\u017c, a nie podstawa do odstawiania leku.<\/p>\n<p>Bezsenno\u015b\u0107 zbadano aktygrafi\u0105. Langade i wsp\u00f3\u0142pracownicy podawali 60 pacjentom 300 mg wyci\u0105gu z korzenia dwa razy dziennie przez 10 tygodni. Wydajno\u015b\u0107 snu wzros\u0142a z 75,6% do 83,5%, podczas gdy w grupie placebo z 75,1% do 79,7%, a latencja zasypiania skr\u00f3ci\u0142a si\u0119 znamiennie (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/31728244\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Cureus, 2019<\/a>). Jako\u015b\u0107 snu w skali PSQI te\u017c poprawi\u0142a si\u0119 mocniej ni\u017c po placebo. Praktyczne wskaz\u00f3wki dotycz\u0105ce pory i formy podania zebrali\u015bmy w tek\u015bcie o <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/ashwagandha-na-sen-i-stres-dawkowanie-efekty-i-z-czym-laczyc-2026\/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">ashwagandzie na sen i stres<\/a>.<\/p>\n<p>Heterogeniczno\u015b\u0107, o kt\u00f3rej pisz\u0105 autorzy metaanalizy, nie jest szczeg\u00f3\u0142em technicznym. Warto\u015b\u0107 94% oznacza, \u017ce r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy wynikami poszczeg\u00f3lnych bada\u0144 w wi\u0119kszo\u015bci nie bior\u0105 si\u0119 z przypadku, tylko z tego, \u017ce badano co innego: inne preparaty, inne dawki, inne populacje i inne skale. Wsp\u00f3lna \u015brednia z takich pr\u00f3b opisuje wi\u0119c trend, a nie efekt, kt\u00f3rego mo\u017cesz si\u0119 spodziewa\u0107 u siebie.<\/p>\n<p>Analiza zale\u017cno\u015bci od dawki da\u0142a jeszcze jeden wynik. Korzy\u015b\u0107 w zakresie stresu autorzy widzieli w przedziale 300-600 mg na dob\u0119, czyli dok\u0142adnie tam, gdzie mieszcz\u0105 si\u0119 dawki z pojedynczych pr\u00f3b. Powy\u017cej tego przedzia\u0142u krzywa nie ros\u0142a. To argument przeciw popularnej praktyce zwi\u0119kszania dawki, gdy po dw\u00f3ch tygodniach nic si\u0119 nie dzieje.<\/p>\n<h2>Czy adaptogeny pomagaj\u0105 przy wypaleniu i zaburzeniach poznawczych?<\/h2>\n<p>Przy wypaleniu dane s\u0105 s\u0142abe, przy \u0142agodnych zaburzeniach poznawczych umiarkowane. Praca Edwardsa i wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, cytowana zwykle jako dow\u00f3d na synergi\u0119 r\u00f3\u017ce\u0144ca z ashwagandh\u0105, w rzeczywisto\u015bci nie zawiera\u0142a ashwagandhy. By\u0142o to badanie otwarte, bez randomizacji i bez grupy kontrolnej, w kt\u00f3rym 101 os\u00f3b z objawami stresu \u017cyciowego dostawa\u0142o wyci\u0105g WS 1375 z r\u00f3\u017ce\u0144ca w dawce 200 mg dwa razy dziennie przez 4 tygodnie (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/22228617\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Phytotherapy Research, 2012<\/a>). Poprawa wyst\u0105pi\u0142a we wszystkich siedmiu kwestionariuszach, ale przy takim projekcie nie da si\u0119 odr\u00f3\u017cni\u0107 leku od oczekiwania.<\/p>\n<p>W \u0142agodnych zaburzeniach poznawczych najlepiej udokumentowana jest sopl\u00f3wka je\u017cowata. Japo\u0144skie badanie z podw\u00f3jnie \u015blep\u0105 pr\u00f3b\u0105 obj\u0119\u0142o 30 os\u00f3b w wieku 50-80 lat, kt\u00f3re przez 16 tygodni przyjmowa\u0142y 3 g suszonego proszku dziennie albo placebo. Wyniki w skali HDS-R ros\u0142y w tygodniach 8, 12 i 16, a cztery tygodnie po zako\u0144czeniu podawania znamiennie spad\u0142y (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/18844328\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Mori i wsp., Phytotherapy Research 2009<\/a>). Badania laboratoryjne nie wykaza\u0142y dzia\u0142a\u0144 niepo\u017c\u0105danych.<\/p>\n<p>Ashwagandha ma jedno badanie nad funkcjami poznawczymi u zdrowych ochotnik\u00f3w: wyci\u0105g wodny poprawi\u0142 czasy reakcji w testach psychomotorycznych (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/24497737\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Pingali i wsp., 2014<\/a>). Trzydzie\u015bci os\u00f3b w jednej pr\u00f3bie i dwadzie\u015bcia w drugiej to za ma\u0142o, by m\u00f3wi\u0107 o udowodnionym dzia\u0142aniu prokognitywnym. Szerzej o samym grzybie piszemy w tek\u015bcie <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/co-to-jest-soplowka-jezowata-hericium-erinaceus\/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">czym jest sopl\u00f3wka je\u017cowata<\/a>.<\/p>\n<p>W badaniu Edwardsa jest szczeg\u00f3\u0142, kt\u00f3ry dobrze pokazuje, dlaczego brak grupy kontrolnej tyle zmienia. Poprawa wyst\u0105pi\u0142a ju\u017c po trzech dniach przyjmowania. Trudno wskaza\u0107 mechanizm biologiczny, kt\u00f3ry po 72 godzinach przestawi\u0142by o\u015b stresu, a \u0142atwo wskaza\u0107 oczekiwanie uczestnika, kt\u00f3ry zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do badania nad zio\u0142em na stres. Bez placebo tych dw\u00f3ch wyja\u015bnie\u0144 nie da si\u0119 rozdzieli\u0107.<\/p>\n<p>Spadek wynik\u00f3w cztery tygodnie po odstawieniu sopl\u00f3wki, opisany przez Mori, wskazuje na co\u015b innego ni\u017c trwa\u0142a odbudowa neuron\u00f3w. Gdyby wyci\u0105g odbudowywa\u0142 po\u0142\u0105czenia, efekt utrzymywa\u0142by si\u0119 po zako\u0144czeniu podawania. Obserwowany przebieg pasuje raczej do dzia\u0142ania podtrzymuj\u0105cego, kt\u00f3re znika razem z substancj\u0105. Dla osoby rozwa\u017caj\u0105cej suplementacj\u0119 oznacza to, \u017ce m\u00f3wimy o przyjmowaniu ci\u0105g\u0142ym, a nie o kuracji z trwa\u0142ym rezultatem.<\/p>\n<h2>Jak adaptogeny wchodz\u0105 w interakcje z lekami psychiatrycznymi?<\/h2>\n<p>Wi\u0119kszo\u015b\u0107 opisywanych interakcji ma charakter teoretyczny, wyprowadzony z bada\u0144 in vitro, a nie zmierzony u pacjent\u00f3w. To nie pow\u00f3d, \u017ceby je lekcewa\u017cy\u0107, tylko \u017ceby nie podawa\u0107 procent\u00f3w, kt\u00f3rych nikt nie policzy\u0142. Poprzednia wersja tego tekstu twierdzi\u0142a, \u017ce ashwagandha nasila sedacj\u0119 benzodiazepin w 30-50% przypadk\u00f3w. Takiego badania nie ma.<\/p>\n<div style=\"overflow-x:auto;margin:1.5rem 0;\">\n<table style=\"min-width:680px;width:100%;border-collapse:collapse;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Lek<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Adaptogen<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Podstawa ostro\u017cno\u015bci<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">SSRI i SNRI<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">R\u00f3\u017ceniec g\u00f3rski<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Wyci\u0105gi hamowa\u0142y monoaminooksydaz\u0119 A i B w te\u015bcie p\u0142ytkowym (van Diermen 2009)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Benzodiazepiny i leki Z<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ashwagandha<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Nasilenie wi\u0105zania flunitrazepamu w miejscu benzodiazepinowym in vitro (Mehta 1991)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Lewotyroksyna<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ashwagandha<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Wzrost T3 i T4 oraz spadek TSH w pr\u00f3bie z randomizacj\u0105 (Sharma 2018)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Leki hepatotoksyczne<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ashwagandha<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Opisane przypadki polekowego uszkodzenia w\u0105troby (Philips 2023)<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Leki immunosupresyjne<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Reishi, cordyceps<\/td>\n<td style=\"padding:8px;\">Dzia\u0142anie immunomoduluj\u0105ce opisane w modelach przedklinicznych<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>Hamowanie monoaminooksydazy przez r\u00f3\u017ceniec zmierzono na wyci\u0105gach metanolowym i wodnym w st\u0119\u017ceniu 100 mikrogram\u00f3w na mililitr, gdzie si\u0119ga\u0142o 82-93% (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/19168123\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">van Diermen i wsp., Journal of Ethnopharmacology 2009<\/a>). Takie st\u0119\u017cenie w m\u00f3zgu cz\u0142owieka po doustnej kapsu\u0142ce jest ma\u0142o prawdopodobne, ale przy jednoczesnym leczeniu przeciwdepresyjnym decyzj\u0119 podejmuje lekarz prowadz\u0105cy, nie sprzedawca suplementu.<\/p>\n<p>Osobno wypada wspomnie\u0107 o stabilizatorach nastroju. Lit, walproinian i lamotrygina maj\u0105 w\u0105skie okno terapeutyczne, a interakcji adaptogen\u00f3w z nimi nikt nie bada\u0142. To znaczy, \u017ce nie da si\u0119 poda\u0107 ani kierunku, ani wielko\u015bci ewentualnego wp\u0142ywu. Przy chorobie afektywnej dwubiegunowej dochodzi drugie ryzyko: substancje o dzia\u0142aniu pobudzaj\u0105cym mog\u0105 destabilizowa\u0107 nastr\u00f3j, a r\u00f3\u017ceniec z za\u0142o\u017cenia podnosi nap\u0119d.<\/p>\n<p>Praktyczna zasada wygl\u0105da tak. Suplement wpisz na t\u0119 sam\u0105 list\u0119, na kt\u00f3rej trzymasz leki, i poka\u017c j\u0105 przy ka\u017cdej wizycie. Lekarze cz\u0119sto nie pytaj\u0105 o zio\u0142a, bo pacjenci ich nie zg\u0142aszaj\u0105, a przy podejrzeniu dzia\u0142ania niepo\u017c\u0105danego brakuje wtedy najprostszego wyja\u015bnienia. Zapisz nazw\u0119 preparatu, dawk\u0119 dobow\u0105 oraz dat\u0119 rozpocz\u0119cia, bo bez tych trzech danych ocena zwi\u0105zku przyczynowego jest niemo\u017cliwa.<\/p>\n<h2>Kiedy adaptogen\u00f3w nie wolno stosowa\u0107?<\/h2>\n<p>Cztery sytuacje wykluczaj\u0105 suplementacj\u0119 adaptogenami, a najpowa\u017cniejsza z nich dotyczy w\u0105troby. Zesp\u00f3\u0142 z kilku o\u015brodk\u00f3w w Indiach opisa\u0142 23 przypadki uszkodzenia w\u0105troby po ashwagandzie, w tym 8 po preparatach jednosk\u0142adnikowych. Dominowa\u0142 obraz zapalenia cholestatycznego. Pi\u0119ciu pacjent\u00f3w mia\u0142o wcze\u015bniejsz\u0105 przewlek\u0142\u0105 chorob\u0119 w\u0105troby, trzech rozwin\u0119\u0142o ostr\u0105 niewydolno\u015b\u0107 na jej pod\u0142o\u017cu i wszyscy trzej zmarli (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/37756041\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Philips i wsp., Hepatology Communications 2023<\/a>).<\/p>\n<p>Analiza chemiczna odzyskanych preparat\u00f3w wykaza\u0142a wy\u0142\u0105cznie naturalne fitozwi\u0105zki, bez zafa\u0142szowania i bez zanieczyszcze\u0144. To wa\u017cne, bo popularne t\u0142umaczenie takich zdarze\u0144 brzmi zwykle &#8222;to wina podrobionego produktu&#8221;. W tej serii tak nie by\u0142o.<\/p>\n<p>Pozosta\u0142e przeciwwskazania s\u0105 nast\u0119puj\u0105ce. Ci\u0105\u017ca i karmienie piersi\u0105: kobiety w tym stanie by\u0142y wykluczane ze wszystkich cytowanych pr\u00f3b, wi\u0119c danych o bezpiecze\u0144stwie po prostu nie ma. Nadczynno\u015b\u0107 tarczycy: w o\u015bmiotygodniowej pr\u00f3bie na 50 osobach z subkliniczn\u0105 niedoczynno\u015bci\u0105 dawka 600 mg na dob\u0119 podnios\u0142a T3 oraz T4 i obni\u017cy\u0142a TSH, co przy nadczynno\u015bci dzia\u0142a w z\u0142\u0105 stron\u0119 (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/28829155\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Sharma i wsp., 2018<\/a>). Ostra psychoza i mania: stan wymaga leczenia psychiatrycznego, a suplement mo\u017ce op\u00f3\u017ani\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 terapi\u0119.<\/p>\n<p>Do tego dochodzi zdrowy rozs\u0105dek przy chorobach autoimmunologicznych. Grzyby lecznicze moduluj\u0105 odporno\u015b\u0107 w obie strony, a u pacjenta na lekach immunosupresyjnych nikt tego nie mierzy\u0142.<\/p>\n<p>Objawy uszkodzenia w\u0105troby warto zna\u0107, bo pojawiaj\u0105 si\u0119 zwykle po kilku tygodniach przyjmowania, a nie od razu. Za\u017c\u00f3\u0142cenie bia\u0142k\u00f3wek oczu lub sk\u00f3ry, ciemny mocz, jasny stolec, \u015bwi\u0105d bez wysypki, uporczywe zm\u0119czenie oraz b\u00f3l pod prawym \u0142ukiem \u017cebrowym to sygna\u0142y, przy kt\u00f3rych preparat odstawia si\u0119 natychmiast i zg\u0142asza do lekarza. W opisanej serii mediana czasu do wyst\u0105pienia objaw\u00f3w wynios\u0142a 41 dni, przy rozrzucie od 14 do 540 dni. \u017b\u00f3\u0142taczka wyst\u0105pi\u0142a u siedmiu z o\u015bmiu pacjent\u00f3w, \u015bwi\u0105d u pi\u0119ciu.<\/p>\n<p>Je\u015bli masz rozpoznan\u0105 chorob\u0119 w\u0105troby, marsko\u015b\u0107 albo st\u0142uszczenie z podwy\u017cszonymi transaminazami, ashwagandhy nie stosuj wcale. W\u0142a\u015bnie w tej podgrupie przebieg by\u0142 najci\u0119\u017cszy. U os\u00f3b zdrowych rozs\u0105dnym minimum jest oznaczenie ALT i AST przed startem oraz po dw\u00f3ch miesi\u0105cach, zw\u0142aszcza przy jednoczesnym przyjmowaniu paracetamolu, statyn lub lek\u00f3w przeciwpadaczkowych.<\/p>\n<h2>Jakie dawki i jak d\u0142ugo stosowano w badaniach?<\/h2>\n<p>Dawki z pr\u00f3b klinicznych s\u0105 konkretne i mieszcz\u0105 si\u0119 w w\u0105skich przedzia\u0142ach. Poni\u017csza tabela zbiera wy\u0142\u0105cznie te, kt\u00f3re faktycznie podano ludziom w cytowanych wy\u017cej pracach, razem z czasem trwania badania. Preparaty dost\u0119pne w handlu bywaj\u0105 s\u0142absze, bo r\u00f3\u017cni\u0105 si\u0119 standaryzacj\u0105.<\/p>\n<div style=\"overflow-x:auto;margin:1.5rem 0;\">\n<table style=\"min-width:760px;width:100%;border-collapse:collapse;\">\n<thead>\n<tr>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Surowiec<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Dawka z badania<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Uczestnicy<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Czas<\/th>\n<th style=\"text-align:left;padding:8px;border-bottom:2px solid #ccc;\">Mierzony punkt ko\u0144cowy<\/th>\n<\/tr>\n<\/thead>\n<tbody>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ashwagandha, wyci\u0105g Shoden<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">240 mg na dob\u0119<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">60 (Lopresti 2019)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">60 dni<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Kortyzol poranny, skala HAM-A<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ashwagandha, wyci\u0105g pe\u0142nospektralny<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">600 mg na dob\u0119<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">64 (Chandrasekhar 2012)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">60 dni<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Skala odczuwanego stresu, kortyzol<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Ashwagandha, korze\u0144<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">600 mg na dob\u0119 w dw\u00f3ch porcjach<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">60 (Langade 2019)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">10 tygodni<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Aktygrafia snu, skala PSQI<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">R\u00f3\u017ceniec g\u00f3rski<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">340 mg na dob\u0119 na starcie<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">57 (Mao 2015)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">12 tygodni<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Skale depresji, tolerancja<\/td>\n<\/tr>\n<tr>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">Sopl\u00f3wka je\u017cowata, proszek<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">3 g na dob\u0119 w trzech porcjach<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">30 (Mori 2009)<\/td>\n<td style=\"padding:8px;border-bottom:1px solid #eee;\">16 tygodni<\/td>\n<td style=\"padding:8px;\">Skala HDS-R<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n<\/div>\n<p>\u017badna z tych pr\u00f3b nie trwa\u0142a d\u0142u\u017cej ni\u017c 16 tygodni, wi\u0119c o bezpiecze\u0144stwie i skuteczno\u015bci po roku nie wiadomo nic. Cykle z przerwami to praktyka fitoterapeutyczna, a nie wniosek z bada\u0144. Je\u015bli chcesz sprawdzi\u0107, czy suplementacja u Ciebie dzia\u0142a, u\u017cyj tych samych narz\u0119dzi, kt\u00f3rymi mierzono efekt w pr\u00f3bach: skali odczuwanego stresu PSS-10 oraz kwestionariusza l\u0119ku GAD-7. Oba s\u0105 darmowe, maj\u0105 polskie wersje i zajmuj\u0105 kilka minut. Wype\u0142nij je przed startem i po 8 tygodniach, bo w takim w\u0142a\u015bnie oknie czasowym wykazano zmiany. Por\u00f3wnanie sk\u0142ad\u00f3w i standaryzacji poszczeg\u00f3lnych preparat\u00f3w znajdziesz w kategorii <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/suplementy\/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">suplementy<\/a>.<\/p>\n<p>Przy wyborze preparatu zwracaj uwag\u0119 na trzy rzeczy z etykiety. Pierwsza to posta\u0107 surowca: wyci\u0105g czy zmielony korze\u0144. Badania nad kortyzolem prowadzono na wyci\u0105gach standaryzowanych, a nie na proszku, wi\u0119c 600 mg proszku i 600 mg wyci\u0105gu to dwie r\u00f3\u017cne dawki substancji czynnych. Druga to deklarowana zawarto\u015b\u0107 zwi\u0105zk\u00f3w znacznikowych, na przyk\u0142ad witanolid\u00f3w, podana w procentach, a nie samym opisem s\u0142ownym. Trzecia to certyfikat analizy z niezale\u017cnego laboratorium, obejmuj\u0105cy metale ci\u0119\u017ckie oraz czysto\u015b\u0107 mikrobiologiczn\u0105.<\/p>\n<p>Najcz\u0119stszy problem z etykietami to nie fa\u0142szywa deklaracja, tylko jej brak. Producent podaje gramatur\u0119 kapsu\u0142ki i stosunek zag\u0119szczenia, ale pomija procent zwi\u0105zk\u00f3w znacznikowych, przez co por\u00f3wnanie dw\u00f3ch preparat\u00f3w staje si\u0119 niemo\u017cliwe. Je\u015bli tej liczby nie ma, nie da si\u0119 stwierdzi\u0107, czy odtwarzasz dawk\u0119 z badania, czy przyjmujesz jej u\u0142amek.<\/p>\n<h2>Najcz\u0119\u015bciej zadawane pytania<\/h2>\n<h3>Czy adaptogeny mog\u0105 zast\u0105pi\u0107 leki przeciwdepresyjne?<\/h3>\n<p>Nie. W jedynym bezpo\u015brednim por\u00f3wnaniu r\u00f3\u017ceniec g\u00f3rski w dawce 340 mg na dob\u0119 wypad\u0142 s\u0142abiej od sertraliny pod wzgl\u0119dem redukcji objaw\u00f3w depresji, cho\u0107 wywo\u0142ywa\u0142 mniej dzia\u0142a\u0144 niepo\u017c\u0105danych (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/25837277\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Mao i wsp., 2015<\/a>). Badanie obj\u0119\u0142o 57 os\u00f3b z depresj\u0105 \u0142agodn\u0105 do umiarkowanej. To za ma\u0142o, by m\u00f3wi\u0107 o zamienniku leku.<\/p>\n<h3>Po jakim czasie wida\u0107 efekt na sen i l\u0119k?<\/h3>\n<p>W pr\u00f3bach nad ashwagandh\u0105 punkty pomiarowe wypada\u0142y po 60 dniach dla kortyzolu i skal l\u0119ku oraz po 10 tygodniach dla parametr\u00f3w snu z aktygrafii. \u017badna z nich nie mierzy\u0142a efektu po kilku dniach, wi\u0119c szybkiego dzia\u0142ania nikt tu nie wykaza\u0142. Zapowiedzi poprawy w ci\u0105gu tygodnia nie maj\u0105 oparcia w danych.<\/p>\n<h3>Czy ashwagandha uszkadza w\u0105trob\u0119?<\/h3>\n<p>U cz\u0119\u015bci os\u00f3b tak. Zesp\u00f3\u0142 z Indii opisa\u0142 8 przypadk\u00f3w polekowego uszkodzenia w\u0105troby po preparatach jednosk\u0142adnikowych, g\u0142\u00f3wnie o obrazie cholestatycznym, a trzech pacjent\u00f3w z wcze\u015bniejsz\u0105 chorob\u0105 w\u0105troby zmar\u0142o (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/37756041\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Philips i wsp., 2023<\/a>). Analiza chemiczna nie wykaza\u0142a zafa\u0142szowania preparat\u00f3w.<\/p>\n<h3>Czy sopl\u00f3wka je\u017cowata odbudowuje neurony u cz\u0142owieka?<\/h3>\n<p>Nie ma na to dowodu u ludzi. Japo\u0144skie badanie z randomizacj\u0105 obj\u0119\u0142o 30 os\u00f3b z \u0142agodnymi zaburzeniami poznawczymi i wykaza\u0142o popraw\u0119 w skali HDS-R po 16 tygodniach, ale nie mierzy\u0142o struktury m\u00f3zgu (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/18844328\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Mori i wsp., 2009<\/a>). Wyniki spad\u0142y 4 tygodnie po odstawieniu.<\/p>\n<h3>Czy ashwagandh\u0119 mo\u017cna \u0142\u0105czy\u0107 z lekami nasennymi?<\/h3>\n<p>Tylko po konsultacji z lekarzem prowadz\u0105cym. Nie ma badania farmakokinetycznego u ludzi, kt\u00f3re by t\u0119 kombinacj\u0119 oceni\u0142o. Ostro\u017cno\u015b\u0107 wynika z pracy in vitro, w kt\u00f3rej wyci\u0105g z korzenia nasila\u0142 wi\u0105zanie flunitrazepamu w miejscu benzodiazepinowym receptora GABA-A (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/1660034\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Mehta i wsp., 1991<\/a>).<\/p>\n<h3>Czy adaptogeny s\u0105 bezpieczne w ci\u0105\u017cy?<\/h3>\n<p>Nie ma danych, kt\u00f3re pozwala\u0142yby to potwierdzi\u0107, wi\u0119c odpowied\u017a brzmi nie. Kobiety w ci\u0105\u017cy i karmi\u0105ce by\u0142y wykluczane ze wszystkich cytowanych tu pr\u00f3b. Do braku danych dochodz\u0105 opisane w 2023 roku przypadki uszkodzenia w\u0105troby po ashwagandzie w populacji og\u00f3lnej.<\/p>\n<h3>Jak adaptogeny wp\u0142ywaj\u0105 na tarczyc\u0119?<\/h3>\n<p>Ashwagandha podnosi T3 i T4 oraz obni\u017ca TSH. W o\u015bmiotygodniowej pr\u00f3bie z randomizacj\u0105 u os\u00f3b z subkliniczn\u0105 niedoczynno\u015bci\u0105 efekt by\u0142 korzystny (<a href=\"https:\/\/pubmed.ncbi.nlm.nih.gov\/28829155\/\" rel=\"noopener nofollow\" target=\"_blank\">Sharma i wsp., 2018<\/a>). Przy nadczynno\u015bci to dzia\u0142anie jest niepo\u017c\u0105dane, dlatego przed startem i po 8 tygodniach warto skontrolowa\u0107 TSH.<\/p>\n<p>Je\u015bli szukasz preparat\u00f3w z podan\u0105 standaryzacj\u0105 i certyfikatem analiz, zajrzyj do kategorii <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/suplementy\/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">suplementy i adaptogeny<\/a> oraz do dzia\u0142u <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/ziola\/\" rel=\"noopener\" target=\"_blank\">zio\u0142a<\/a> w sklepie u Bucha.<\/p>\n<p><em>Artyku\u0142 ma charakter informacyjno-edukacyjny i nie zast\u0119puje konsultacji z lekarzem. Je\u015bli jeste\u015b w ci\u0105\u017cy, karmisz piersi\u0105, przyjmujesz leki lub masz schorzenia przewlek\u0142e, skonsultuj zastosowanie suplement\u00f3w lub zi\u00f3\u0142 ze specjalist\u0105.<\/em><\/p>\n<p>Autor: <a href=\"https:\/\/ubucha.pl\/author\/ubucha\/\">Micha\u0142 Waluk<\/a> \u00b7 Opublikowano: 2026-05-11 \u00b7 Aktualizacja: 2026-08-11<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Adaptogens and the central nervous system: cortisol, NGF, GABA, and neuroinflammation. We separate human trials from animal studies, providing doses and contraindications.<\/p>","protected":false},"author":1,"featured_media":78630,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_gspb_post_css":"","footnotes":""},"categories":[396],"tags":[],"class_list":["post-54537","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-adaptogeny"],"blocksy_meta":{"styles_descriptor":{"styles":{"desktop":"","tablet":"","mobile":""},"google_fonts":[],"version":7}},"acf":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54537","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=54537"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54537\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":77719,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/54537\/revisions\/77719"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/78630"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=54537"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=54537"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/ubucha.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=54537"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}